De bevrijdingsrok of Nationale Feestrok

5 mei, bevrijdingsdag. En wat dragen we dan? Iets oranjes? Tijdens, en direct na de bevrijding, droegen sommige vrouwen kleurige patchwork rokken gemaakt van oude lapjes met als overheersende kleuren rood, wit, blauw en oranje, iets wat later zou gaan heten Bevrijdingsrok of Nationale Feestrok.

1
 
Centraal Museum
favoriet  0
 
Collectie

Poster met daarop een illustratie van een dame in nationale feestrok en witte blouse, oranje strik in het haar en rood-witte strikschoenen.

Centraal Museum
favoriet  0
 
Collectie

De rok is van zwarte wol-achtige stof gemaakt. Voor- en achterpand zijn van verschillende stof: de voorkant-stof is wat losser geweven.

Museum Rotterdam
favoriet  0
 
Centraal Museum
favoriet  0
 
Collectie

Feestrok gemaakt van diverse lapjes, effen en gedessineerd van verschillende materialen ter gelegenheid van de Nationale Feestdag in 1947.

Gemeentemuseum Den Haag
favoriet  0
 
Collectie

Nationale feestrok, geborduurd met namen en teksten

Link

In aflevering 7 van de serie De gedrevenen, een programma van Het Spoor Terug (VPRO) een portret van Mies Boissevain-Van Lennep, verzetslid in de Tweede Wereldoorlog en na de oorlog actief in de vrouwenbeweging.
Mies Boissevain-Van Lennep (bijgenaamd mammie Mies), was actief in het verzet tijdens de oorlog. Ze verloor haar man en twee zoons verloren, werd geïnterneerd in concentratiekamp Ravensbrück. Na de oorlog was zij oprichtster van de eerste vrouwenpartij 'Practisch Beleid' en initiatiefneemster van de 'Nationale Feestrok', een rok die de saamhorigheid tussen vrouwen over de hele wereld moest symboliseren alsmede een
symbool was voor de wederopbouw en het zelfbewustzijn van vrouwen.

Centraal Museum
favoriet  0
 
Collectie

Schortje van verschillende lapjes, met opschrift langs onderrand in witte zijde op rode driehoeken geborduurd.

Museum Rotterdam
favoriet  0
 
Collectie

Jurk van veel verschillend gekleurde vierkante lapjes van verschillende materialen.

Tassenmuseum Hendrikje
favoriet  0
 
favoriet  5
 

Het Nederlands Openluchtmuseum bezit een nationale feestrok, die gemaakt is van een afdankertje van Audrey. De rok blijft bewaard, onder andere een poos in de verkleedkist. In 1984 werd de rok geschonken aan het Nederlands Openluchtmuseum.

Vanuit het Nationaal Instituut was begin 1946 het idee gekomen om voor de Nationale Herdenkingsdag een symbolische rok, ‘de Nationale Feestrok’, te ontwerpen. De bedenkster van deze rok was de Amsterdamse verzetsheldin Adrienne Minette (Mies) Boissevain-van Lennep (1896-1965). Het betrof een uit Engeland overgewaaid idee om rokken te maken uit allerlei stukje textiel, die voor de drager een symbolische waarde hadden, zoals stukken van kleding van in de oorlog overleden familieleden. Ook konden in de rok data en namen worden geborduurd met een emotionele betekenis. Bij de bevrijding van Nederland waren zulke rokken al spontaan verschenen. Het Nationaal Instituut trachtte nu van deze rok, naast persoonlijke herinnering, ook een teken van nationale saamhorigheid te maken.

Mies werd initiatiefneemster, en de oproep van Mies Boissevain raakte veel vrouwen in het hart, ook omdat bekend was hoe zwaar ze zelf had geleden in de oorlog. Twee van haar drie zonen werden gefusilleerd, haar man overleed in het concentratiekamp. Zelf overleefde ze de kampen Vught en Ravensbrück, waar ze als 'zuster Mammie' bekend werd vanwege haar zorg voor zieken en haar strijdbaarheid.

De rok moest wel aan een aantal voorwaarden voldoen. De oude maar kleurrijke lapjes moesten op een oude rok worden genaaid waardoor de oorspronkelijke ondergrond verdween, en er een nieuw kleurrijk kledingstuk ontstond. Ook moest de zoom altijd bestaan uit gelijkbenige driehoekjes met daarop genaaid de datum "5 mei 1945", en de data van nationale feestdagen waarop de rok gedragen werd. Enerzijds moest het samenvoegen van de stofresten, de wederopbouw en de vernieuwing van Nederland verbeelden, anderzijds kregen de vrouwen tijdens het handwerken de gelegenheid hun eigen oorlogservaringen te verwerken. Tenslotte zou het gezamenlijke dragen van een rok het saamhorigheidsgevoel van de vrouwen versterken. In al hun verscheidenheid leken de rokken toch op elkaar. De filosofie daarachter luidde dat je standsverschillen niet moest kunnen zien: 'Eenheid in veelheid, nieuw uit oud, opbouw uit afbraak en één dracht maakt eendracht'.

Om te voorkomen dat uit winstbejag fabrieksrokken in de omloop zouden kunnen worden gebracht, werden alle maaksters van eigen, unieke rokken aangespoord deze naar het Nationaal Instituut te zenden. Als een rok helemaal volgens de regels was gemaakt kon deze in het rokkenregister worden bijgeschreven. Hij kreeg dan ook een stempel en een nummer, en was hierbij een officiële  ‘Bevrijdingsrok’. Meer dan 4000 vrouwen hebben gehoor gegeven aan het initiatief van Mies Boissevain-van Lennep. Dit aantal is gebaseerd op het aantal geregistreerde rokken. Er zullen zeer waarschijnlijk ook niet geregistreerde rokken gemaakt en gedragen zijn. Om de symboliek te versterken, werd er zelfs een nationale feestrokkenlied geschreven:

'Vlecht in uw rok het patroon van uw leven Vrouwen en meisjes van dorp en van stad Lichtend symbool van het vrouwelijk streven Draagt het verheugd, als de bloem draagt haar blad.

Eenheid in veelheid van lijnen en kleuren, Vormt met uw rok het saamhorig verband, In het geheel van historisch gebeuren, Tooit het ontwerp met Uw hart en Uw hand.

Stempelt Uw rok met het merk Uwer dagen, Voert dat wat was en wat is in Uw Vaan. Heden-Verleden, blijmoedig gedragen, Sierre Uw kleed, uw gezin, Uw bestaan.'

Op veel rokken is ook de datum van het vijftigjarig regeringsjubileum van koningin Wilhelmina, 31 augustus 1948, geborduurd. Tijdens een ‘rokkendefilé’ voor Koningin Wilhelmina op 2 september van dat jaar, defileerden meer dan duizend vrouwen in nationale feestrok voor de koningin, terwijl ze het bijpassende lied zongen.

In de hal van het Museon, staan tijdelijk twee prachtige ‘Bevrijdingsrokken’ uit de collectie van het Gemeentemuseum opgesteld.

Literatuur:

Withuis, J, 'De doorbraak en de feestrok: een uitnodiging tot onderzoek naar de politieke geschiedenis van sekse rond het einde van de tweede wereldoorlog' De Gids, 1991, vol 154, no. 4, pp. 255-269.

Els de Baan, De Feestrok: herinnering in stof en steken aan de oorlog in Spijkenisse en Hekelingen. Uitgave Centrale Bibliotheek Spijkenisse. Tevens initiator, samenstelling tentoonstelling (1997).

Auteur
Marije Blaasse
Collectiemedewerker afdeling Mode- en Kostuum, Gemeentemuseum