Modemuze X Volkskrant: Wandelstok

In samenwerking met de Volkskrant publiceert Modemuze elke week een themapagina die aansluit bij het artikel 'Voorlopers' van Wieteke van Zeil uit de zaterdageditie van de krant. In 'Voorlopers' worden hedendaagse modeverschijnselen besproken met een link naar het verleden. Dit keer is het thema: de wandelstok.

4
 
Rijksmuseum Amsterdam
favoriet  0
 
Collectie

Wandelstok van rotan. Aangenomen wordt dat deze stok van De Ruyter is geweest. De Ruyter werd al kort na zijn dood een legende.

Rijksmuseum Amsterdam
favoriet  0
 
Collectie

Slechts één stok kan echt de stok zijn die Oldenbarnevelt tot steun diende op de ochtend van zijn onthoofding.

Fries Museum
favoriet  0
 
Collectie

Wandelstok, bovenaan een zilveren dop en ring, beide bewerkt met accanthusbladmotief

Link

Drie mannen met gepoederde staartpruik waarin een grote strik. Allen gekleed in wijdstaande rijk geborduurde justaucorps , waaronder een hemd met jabot en kniebroek. Accessoires: strik om de hals, hoed onder de arm, wandelstok, (sier)degen en schoenen.

Amsterdam Museum
favoriet  0
 
Collectie

Mevrouw Lopez Suasso had haar leven lang een passie voor juwelen.

Centraal Museum
favoriet  0
 
Collectie

Wandelstok van een incroyable, vervaardigd uit gedraaid beukehout, met versierde zilveren knop en zilveren punt.

Rijksmuseum Amsterdam
favoriet  0
 
Collectie

Of de kromming in de stok het gevolg is van veelvuldig erop leunen of dat hij zo is gesneden, is

Rijksmuseum Amsterdam
favoriet  0
 
Collectie

Van nature heeft de wijnstok – waar druiven aan groeien – een grillige vorm.

Museum Rotterdam
favoriet  0
 
Collectie

Cilindrische, houten stok die naar beneden taps loopt met een slagtand als gebogen handvat, aan de bovenzijde van de steel een ring van gevlochten

Rijksmuseum Amsterdam
favoriet  0
 
Collectie

Redingote van laken. Lange broek van geribde(?) 'casimir'. 'Habit' van laken. Lange broek van piqué.

Museum Rotterdam
favoriet  0
 
Collectie

Cilindrische, houten wandelstok, die naar beneden taps loopt met een ivoren punt en een ivoren, gebogen, bewerkt handvat.

Rijksmuseum Amsterdam
favoriet  0
 
Collectie

Oude pelgrim met grote gele wandelstok, kijkend naar elf haiku`s (gedicht uit 17 lettergrepen).

Fries Museum
favoriet  0
 
Collectie

Wit benen wandelstok, aan de bovenkant versierd, op de top als knop een mopshonden kop

Link

Over de exacte betekenis en het gebruik van de glazen wandelstok bestaan weinig gegevens. Wel worden deze wandelstokken altijd aan de loting gerelateerd. Het aanwerven van soldaten werd vroeger bepaald door loting. (...) Wie een laag nummer trok, moest het soldatenpak aantrekken. Vermoedelijk werd aan de familie van de soldaat een glazen wandelstok gegeven. Dit kostbaar stuk werd thuis aan de schouw ophangen. Voor het gezin was dit een herinnering aan de afwezige soldaat. Bezoekers werden er op die manier aan herinnerd discreet te zijn over de man, zoon of vader. Vermoedelijk werd de glazen wandelstok gebroken na afloop van de legerdienst.

Fries Museum
favoriet  0
 
Collectie

Lichtgroene glazen wandelstok met torswerk, rechte haakvormige knop

Fries Museum
favoriet  0
 
Collectie

Ivoren wandelstok met knop in de vorm van Turkse knoop en getordeerde stok, koperen beschermpunt

Link

“Boxing will get a gentleman out of a great many scrapes into which he may fall, but in some parts of the Union he will come across men who habitually carry knives or pistols and in such a case a stout walking-stick, if he knows how to use it, may save his own life, and—what I consider more important—prevent the necessity of his taking the life of another."

Fries Museum
favoriet  0
 
Collectie

Degenstok van wortelhout met rechte haakvormige greep, driekantig lemmet

Centraal Museum
favoriet  0
 
Collectie

Wandelstok van beukehout met iepehouten lange knop in de vorm van een tak met nerven en kort takvormig handvat.

Centraal Museum
favoriet  0
 
Collectie

Ets voorstellende wandeling langs het park: echtpaar komt bekende tegen, de dame draagt een zwart kostuum, zeer ruime rok, getailleerd jak met ruim

Amsterdam Museum
favoriet  0
 
Collectie

Modieuze zwarte hoge hoed met band van ripslint met strik. Aan de binnenkant opschrift "Fabrique de Paris." Zeldzaam mooi exemplaar.

Rijksmuseum Amsterdam
favoriet  0
 
Collectie

Wandelstok van gevernist hout met platte koperen knop, waarin opgerolde plattegrond Parijs. In 1889 werd in Parijs een Wereldtentoonstelling gehoud

Amsterdam Museum
favoriet  0
 
Collectie

Tot in de jaren 60 van de vorige eeuw verliet een heer het huis niet zonder hoed.

Museum Rotterdam
favoriet  0
 
Collectie

Handvat van wandelstok, snijwerk in gewei, greep gevormd door varaan in gevecht met katachtig roofdier en slang, ogen van de dieren zijn van rood g

Amsterdam Museum
favoriet  0
 
Collectie

Tot in de jaren 60 van de vorige eeuw verliet een heer het huis niet zonder hoed.

Museum Rotterdam
favoriet  0
 
Collectie

Rechte rotan steel, ronde, houten knop, messing (?) punt. Op de bovenzijde van de knop is een hartje in paarlemoer ingelegd.

Rijksmuseum Amsterdam
favoriet  0
 
Collectie

Portret van twee mannen met wandelstokken en hoge hoeden, zittend op een bankje. Op de achtergrond de Amerikaanse vlag.

Rijksmuseum Amsterdam
favoriet  0
 
Collectie

Man in jacquet op een gestreepte broek zonder omslag. Hoge hoed en wandelstok. Prentmaker anoniem, naar tekening van Marc-Luc.

Museum Rotterdam
favoriet  0
 
Collectie

Zilveren handvat met bolvormig uiteinde, los verbindingstuk.

Museum Rotterdam
favoriet  0
 
Collectie

Wandelstok met dunne, houten, zwart gelakte steel en een hoornen knop in de vorm van een varken.

Theatercollectie Bijzondere Collecties UvA (stichting TiN)
favoriet  0
 
Collectie

Kostuumontwerp voor een heer met grijze broek, blauw vest, rode jas, hoge hoed en wandelstok Kostuumontwerpen door Kenneth Green voor de opera Pete

Theatercollectie Bijzondere Collecties UvA (stichting TiN)
favoriet  0
 
Collectie

Kostuumontwerp voor een man in zwart pak met donkergroen vest, hoge hoed en wandelstok  

Theatercollectie Bijzondere Collecties UvA (stichting TiN)
favoriet  0
 
Collectie

Een hoge zwarte hoed in een bijpassende leren doos. Accessoires gedragen door E. Verkade als de Duivel in De Duivel van Franz Molnar 

Er is een tijd geweest dat een heer niet zonder hoed en wandelstok de deur uitging. Nu is er nauwelijks nog een man die zich met een wandelstok op straat waagt. We hebben het hier over een wandelstok en niet over een stok met een kruk. Een wandelstok met kruk is bedoeld voor iemand die steun nodig heeft. De greep is zo gevormd dat hij de hand voldoende houvast en grip biedt.

Het elegante mannentoilet

Vanaf de zeventiende eeuw werd de wandelstok een vast onderdeel van het elegante mannentoilet. Ze werden gemaakt van hout, bamboe of rotan en hadden een metalen, benen, ivoren of gouden knop of handgreep. Naast het degen en zwaard als militaire accessoires werd de wandelstok als luxe accessoire gedragen. Aan het eind van de zeventiende eeuw werd de wandelstok modieus versierd met een strik.

Accessoire tot zelfverdediging

Op het platteland waren rustieke wandelstokken gebruikelijk. Ze dienden niet alleen ter ondersteuning, maar ook om zich een weg door het struikgewas te banen en om agressieve honden of ongewenste individuen af te weren.

Er bestaan ook wandelstokken in twee delen, waarbij een steekwapen bevestigd is aan het handvat. Door het handvat uit de stok te trekken, ontbloot zich een soort degen als steekwapen, dat zeer geschikt is voor zelfverdediging. In een boek uit 1870 over zelfverdediging voor mannen (en vrouwen!) wordt het gebruik van een wandelstok besproken. Hierin wordt de accessoire beschreven als beste metgezel voor een heer en zeer geschikt geacht om zich mee te verweren tegen messen, zwaard-wandelstokken en zelfs pistolen.

Type wandelstokken

In het Vlaams (–België) wordt een wandelstok ook wel gaanstok genoemd. Het Engelse woord voor een lange dunne stok, zoals een wandelstok, is cane. Als een wandelstok gemaakt is van rotan wordt hij rotting genoemd.

In de tweede helft van de achttiende eeuw werd de badine populair: een dun en buigzaam wandelstokje of rijzweepje. Hij was gemaakt van riet, rotan of bamboe. De badine werd ook wel badientje genoemd.

Gedraaide houten wandelstokken werden tijdens het Directoire (1795-1799) geïntroduceerd door rijke en modieuze Franse jongemannen die Incroyables (ongelooflijken) werden genoemd. Ze wilden los komen van de politiek geladen uniformiteit die de eerdere aristocratische mode van het Ancien Régime en de slodderige eenvoud van de sans-culottes voorschreef.

De jongemannen besteden veel tijd aan elegante kleding en een net geschoren voorkomen. Zij werden, na de lente van 1793, ook wel muscadins genoemd, een naam die zij hebben overgehouden aan de grote hoeveelheden musk parfum dat ze opdeden. Dankzij het werk van karikaturisten is in 1796 de term Incroyables in zwang gekomen.

De Incroyables veroorzaakten, samen met hun vrouwelijke tegenhangers de Merveilleuses, een heus schandaal in Parijs. Om aan te geven dat ze zich niet wilden onderwerpen, gaven ze hun wandelstokken de bijnaam pouvoir exécutif (uitvoerende macht). De gedraaide wandelstokken werden onder andere gemaakt van wijnstokken, die van nature een grillige vorm hebben. Voor de haak of knop werd ivoor of buffelhoorn gebruikt, dit maakte zo’n stok tot een kostbare aanschaf.

Status in de 19de en 20ste eeuw

In de negentiende en eerste helft van de twintigste eeuw was de wandelstok een statussymbool voor heren uit de betere stand. Zowel oudere als jongere heren liepen daarmee op straat, niet omdat ze de stok nodig hadden maar diende puur als versiering.

Veelal hadden dure exemplaren met een zilveren of ivoren knop. Zo’n luxe wandelstok was een teken van voornaamheid en autoriteit. Er zijn talloze bijzondere exemplaren bewaard gebleven. Ze werden gemaakt van kostbare materialen, zoals hoorn, schildpad, ivoor en zilver, en versierd met motieven ontleend aan de jacht.

Bijzonder geliefd waren handvatten in de vorm van dierenkoppen. Ook waren er wandelstokken met afdraaibare knoppen, waarin lucifers of snuif kon worden bewaard. Sommige wandelstokken hadden onder het handvat een geheim flesje met (alcoholische) drank in het geval dat men dorst kreeg tijdens de wandeling. Dergelijke bijzondere en functionele wandelstokken zijn inmiddels gewilde en kostbare verzamelobjecten geworden.

Hoewel de wandelstok (zonder kruk) oorspronkelijk zijn eigenaar tot steun en tot wapen diende, wordt hij sinds de jaren 1920 alleen nog maar gebruikt als modeaccessoire.

Tekst en onderzoek: Judith van Amelsvoort

Bronnen

Bernard Roetzel , De gentleman, Handboek van de klassieke herenmode , 2014, p. 260.

Madelief Hohé, De ideale Man, Gemeentemuseum Den Haag,  2008, p. 147.

J.H. der Kinderen-Besier, Spelevaart der mode, 1950, p. 183 en p. 224.

Marian Conrads, Handboek Kostuumaccessoires, 1990,  p. 79,  p. 111 en p. 168.

De Geïntegreerde Taalbank, zoekwoord "badine".

'The Victorian Gentleman’s Self-Defense Toolkit', Out of This Century (Wordpress).

Auteur
Judith van Amelsvoort
Junior conservator mode en kostuum Amsterdam Museum