Het glansrijke achttiende-eeuwse herenvest

Het herenvest is tegenwoordig bijna uit het straatbeeld verdwenen, en dat, terwijl het ooit een glansrijke hoofdrol speelde. Sterker nog, het is lange tijd het meest in het oog springende onderdeel van herengarderobe geweest. In de achttiende eeuw was een vest - soms letterlijk - een heel kostbaar bezit: het combineren van zijde met goud- of zilverdraad, stras, tule, pailletten en lovers was niet ongebruikelijk. Het vest (nu beter bekend als gilet) moet een ongekend populair kledingstuk geweest zijn. Dat blijkt bijvoorbeeld uit het feit dat ze relatief veel in de museale verzamelingen te vinden zijn; een groot contrast met overige kledingstukken van de man.

3
 
Centraal Museum
favoriet  0
 
Collectie

Van lichtrode zijde met groen en wit passement belegd met puntige ijzeren knopen; het geheel met grof linnen gevoerd.

Link

Staande heer, van voren gezien en kijkend naar links. Met zijn rechterhand leunend op een waterbasin. Gekleed volgens de Franse mode van ca. 1710.

favoriet  0
2

'Het hemd is nader dan de rok' luidt de uitdrukking, waarbij aangegeven wordt dat mensen of belangen die dichterbij je staan, meestal familie, voor worden getrokken. Maar hoe zit dat met een hemdrok?

Centraal Museum
favoriet  0
 
Collectie

Zijde met ingeweven bloempatronen, katoen, machinale kant; voering: geruwde zijde.

Gemeentemuseum Den Haag
favoriet  0
 
Collectie

(Vest) man met lange mouwen en zogenaamd kamizool gemaakt van damast en een katoenen achtervoering, met koperen knopen

Museum Rotterdam
favoriet  0
 
Collectie

Blauwe, mouwloze kamizool van wol met grof linnen voering. Knoopsluiting middenvoor met 21 zilveren knopen.

Gemeentemuseum Den Haag
favoriet  0
 
Collectie

Vest (man) of kamizool van gele moirézijde, geborduurd in bloemmotieven in diverse kleuren

Link

Kleine series kostuumprenten deden begin 18de eeuw verslag van de mode van de tijd. Vrouwen droegen de los vallende robe volante, in Nederland ‘sak’ genoemd, waarover soms een piepklein schoudermanteltje met capuchon, de bagnolette. Mannen droegen een lange jas met vest en kniebroek. De staartpruik werd versierd met een grote strik. De ‘driekantige steek’ droeg men niet op het hoofd maar onder de arm.

Centraal Museum
favoriet  0
 
Collectie

Damasten herenvest met 14 zilveren knopen, waarvan aan beide zijden 1 ontbreekt. Damast grijs/blauw van kleur.

Gemeentemuseum Den Haag
favoriet  0
 
Collectie

Vest (man) van blauw/zilver zijden damast met bloemranken in asymmetrische omlijstingen, voering van crèmekleurig grein

Fries Museum
favoriet  0
 
Collectie

Veertien achtkantige zilveren knopen, op de voorzijde een molen gegraveerd, aan weerskanten van de wieken de letters B.H

Centraal Museum
favoriet  0
 
Collectie

Herenvest van point de Marseille (Zaans stikwerk, of ingenaaide koorden) in symmetrische florale motieven. Het achterpand is verstelbaar.

Fries Museum
favoriet  0
 
Collectie

Zeven achtkantige zilveren knopen, op de voorzijde gegraveerd met een man en een vrouw die elkaar de hand reiken

Centraal Museum
favoriet  0
 
Collectie

Blauwe gedamasceerde ripszijde, met zijde overtrokken knopen. Aan weerszijde een brede zak met gegolfde klep, waarop drie gefingeerde knoopsgaten.

Link

Portret van Gerard Cornelis van Riebeeck (1722-59). Secretaris van Delft, vermoedelijk staande voor zijn buitenhuis Essensteyn te Voorburg. Een goed voorbeeld van een uitermate uitbundig gedecoreerd herenvest.

Gemeentemuseum Den Haag
favoriet  1
 
Collectie

Jas (man) en vest van wit laken met lichtblauw satijn

Museum Rotterdam
favoriet  0
 
Collectie

Groen herenvest, lang model, boordloos en mouwloos, rechte panden, twee klepzakken op de voorpanden. De zakken zijn in driehoeksvorm ingesneden.

Centraal Museum
favoriet  0
 
Gemeentemuseum Den Haag
favoriet  0
 
Collectie

Vest (man) van rood satijn met garnering van rode zijde, bloemmotieven langs randen

Link

Beeld van een man, waarschijnlijk Andreas Everardus van Braam Houckgeest, zittende op een grillige gevormde rots. Zijn rechterhand is in zijn vest gestoken en zijn hoed ligt naast hem. De Nederlandse koopman Van Braam Houckgeest verbleef in dienst van de VOC op Kanton van 1756 tot 1773. Van Braam Houckgeest was van 1790 tot 1795 directeur van de vestiging van de VOC in de Zuid-Chinese havenstad Kanton. Misschien liet hij op een van zijn eerdere reizen door China dit beeldje van zichzelf maken.

Fries Museum
favoriet  0
 
Collectie

Baeitje van donker blauwe wollen damast met veelkleurige bloemen

Fries Museum
favoriet  0
 
Collectie

Twaalf achtkantige zilveren knopen, op de voorzijde met een ruiter gegraveerd

Centraal Museum
favoriet  0
1
Collectie

Het vest heeft open oksels, de knopen zijn uit het begin van de 19de eeuw (inv.nr. 8745, 22 kleine en twee grote verguld koperen knopen).

Fries Museum
favoriet  0
 
Collectie

Zes achtkantige zilveren knopen, op de voorzijde gegraveerd met een vogel op tak

Centraal Museum
favoriet  0
 
Collectie

Jongensvest van wit keper, lijnenpatroon en veelkleurig bouquetjes in tamboureerwerk.

Museum Rotterdam
favoriet  0
 
Collectie

Herenvest van wit katoen met zijdeborduursel van bloemenranken langs de randen, zonder boord.

Museum Rotterdam
favoriet  0
 
Collectie

Wambuis. Knopen worden aan één kant vastgezet, deze kant kan wisselen door overslag. Dubbele split aan achterzijde.

Amsterdam Museum
favoriet  0
 
Collectie

Geborduurd met strooipatroon van bloempjes, rand van statuten en bloemen.

Amsterdam Museum
favoriet  0
 
Collectie

Wit lang vest, geborduurd langs de rand met donker grijze noppen, bloemen en guirlandes, evenals langs de zakken.

Amsterdam Museum
favoriet  0
 
Collectie

Twee-delige baljapon van blauwgrijze, gebrocheerde zijde met bloe/bladmotief.

Amsterdam Museum
favoriet  0
 
Collectie

Herenvest, voorpanden van naturelkleurige zijde, hooggesloten, opstaande halsboord. Sluiting middenvoor door middel van stofknopen.

Gemeentemuseum Den Haag
favoriet  0
 
Collectie

Pak (man) bestaande uit jas en broek van zwart laken, en vest van witte ripszijde. Allen geborduurd met bladertakken in vele kleuren zijde

Gemeentemuseum Den Haag
favoriet  0
 
Collectie

Vest (man) van crèmekleurige zijde, randversiering van diverse kleuren borduursel, achterpand en voering van zijde

Link

Volgens de begeleidende tekst toont de prent een man in 'grande Parure': een habit van paars satijn, geborduurd met roze en groene zijde, een geborduurd vest van wit satijn en satijnen kniebroek in dezelfde kleur als de jas, met geborduurde kousebanden. Witte zijden kousen. Zijn kapsel wordt 'grecque carré' genoemd en heeft 3 krullen. Hoed met witte veer onder de arm. Degen aan de linkerzijde. Gerimpelde jabot en manchetten. Driekantige steek onder de arm. Schoenen met gespen en rode hakken.

Gemeentemuseum Den Haag
favoriet  0
 
Collectie

Vest (man) van witte zijde, overtrokken met zilverkleurig metaaldraad, randversiering op gehele voorpand, achterpand en voering van wit linnen

Link

A 1793 caricature shows the contrast between French fashions of 1793 and ca. 1778, showing the large style changes which had occurred in just 15 years. The couple on the left, dressed in bleeding-edge up-to-the moment styles of 1793, is saying "AH! QUELLE ANTIQUITÉ!!!"; while the couple on the right, dressed in formal court styles of ca. 1778, is exclaiming "OH! QUELLE FOLLIE QUE LA NOUVEAUTÉ....."

Link

Man in halve rouw. Volgens de begeleidende tekst is de man gekleed in een grijze jas ('habit') met zwart fluwelen kraag, Hieronder draagt hij een gestreept vest van tafzijde en een kniebroek met ronde gespen bij de zoom.

Centraal Museum
favoriet  0
 
Collectie

blauw-zwart-wit gestreept satijn

Centraal Museum
favoriet  0
 
Collectie

groen, gebrocheerd satijn. groen zijden satijn met ingeweven bloemen in groen, wit en roze en ornamentjes in blauw

Centraal Museum
favoriet  0
 
Collectie

Een herenvest van witte ripszijde met opstaande kraag, geborduurd met kleurig bloem ornament en pailletversiering.

Gemeentemuseum Den Haag
favoriet  0
 
Collectie

Vest (man) van cremekleurige zijde, geborduurd met gekleurde zijde en zwarte chantille

Gemeentemuseum Den Haag
favoriet  1
 
Collectie

Mannenkostuum bestaande uit jas/redingote van blauwbruine ripszijde en vest van heldergele tafzijde

Gemeentemuseum Den Haag
favoriet  0
 
Collectie

Vest (man) van gele grein met ingeweven horizontale banen van groene met rode bloempjes

Centraal Museum
favoriet  0
 
Museum Rotterdam
favoriet  0
 
Collectie

Driedelig herenkostuum van zwart laken bestaande uit een jas (1), vest (2) en broek (3).

Link

Portret van de schilder Egbert van Drielst. Hij heeft een sober kostuum aan, hetgeen in de mode kwam aan het einde van de achttiende en het begin van de negentiende eeuw.

Een vestachtig kledingstuk was al aan het begin van de zeventiende eeuw gesignaleerd. Pas tegen het einde van de eeuw werd het de heersende mode. Onder kostuumhistorici bestaan nog altijd meningsverschillen over wie verantwoordelijk was voor de verdere popularisering van het vest. In Groot-Brittannië verwijst men graag naar koning Charles II, die op 7 oktober 1666 in de Raad verklaarde de mannenmode drastisch te willen hervormen. Samuel Pepys noteerde een dag later in zijn befaamde dagboek het veel aangehaalde citaat ´It will be a vest, I know not well how; but it is to teach the nobility thrift, and will do good’.[1] Franse kostuumhistorici beweren daarentegen dat hun land circa 1660 de primeur had. Ze hadden op gebied van mode een reputatie hoog te houden. In ons land maakte het vest rond 1667 zijn entree. Dit is onder andere te zien op een prent van de Vrede van Breda uit dat jaar.[2]

Eenheid in veelzijdigheid

Hoe dan ook: vesten zijn vrij goed te dateren door te kijken naar de lengte van de panden, de snit en de versiering. Hier volgt een analyse, die vooral bedoelt is als uitnodiging om zelf de collectie - via de vele online foto’s - te bestuderen. Oorspronkelijk hadden deze kledingstukken lange mouwen. Vanaf circa 1720 verschijnen de eerste mouwloze vesten, zoals we ze nu nog steeds kennen.[3] Rond 1760 reiken de voorpanden tot aan de knie. Een mooie illustratie van een lang vest is te vinden in de encyclopedie van Diderot en d’Alembert.[4] In de loop van de eeuw worden ze steeds korter en rechter.

De voorkant van een herenvest was vaak versierd: in de tweede helft van de zeventiende vooral groot en floraal. Een prachtig voorbeeld van een groots gedecoreerd vest is te vinden in de collectie van Museum Rotterdam.[5] In de loop van de achttiende eeuw verfijnt de versiering en neemt het meer een abstractere opbouw en vorm aan, zoals het strooimotief, maar ook kleine bloempjes of pailletten in een strak patroon. De smaak veranderde, zo ook in het materiaal. Deze werd fijner en lichter: ‘blinkend wit satijn’ had de voorkeur.[6]

In schril contrast met de versierde voorpanden bleef de achterkant daarentegen doorgaans van eenvoudige effen katoen of linnen.[7] Het rugpand bestaat soms uit één geheel, maar vaker zijn het twee losse panden. Op deze panden zijn één of meerdere katoenen linten, of nestels met een veter, zodat het vest nauw om het lichaam sloot. In Spelevaart der Mode lezen we dat ´Luxe vesten voorpanden van kostbare stof krijgen, anders van kleur en weefsel dan de rock (een herenjas), of men versiert ze met borduursel; voor de achterpanden, die toch niet te zien komen, gebruikt men voeringstof.[8]

Totaalcompositie

De decoratie van een vest is een totaalcompositie, waarbij ook de zakken, de knopen en knoopsgaten in het ontwerp worden meegenomen. Al sinds de introductie was het gebruikelijk om het linkerpand over het rechter te sluiten. Knopen maken een belangrijk onderdeel uit van het herenkostuum.[9] Deze bestonden veelal uit edel of onedel metaal, stras of zelfs parelmoer en waren soms kostbaarder dan het vest zelf.

Slechts een aantal knopen werd daadwerkelijk gebruikt: degene onder- en bovenaan het vestpand, onder de zakken en aan de manchetten dienden vooral als decoratie. In de collectie van het Centraal Museum bevindt zich een vest uit circa 1745 dat qua stof en patroon niet opvallend is, maar hoofdzakelijk bewaard wordt vanwege de zilveren knopen. Opmerkelijk is dat ze alle veertien een andere voorstelling hebben.[10]

Naast de knopen zijn de zakken soms bijzonder interessant. Op een aantal vesten zijn op en rond de zakken ornamenten in de vorm van vlinders, engeltjes of mensfiguren te vinden.[11] Het lijken wel kleine schilderijen, zo gedetailleerd![12] Bloemen, voorstellingen van tuinen, en kleurrijke, geborduurde vlinders.[13]

Datering door middel van decoratie

Al deze decoraties zijn aanwijzingen voor een datering. Een geblokt lint waarop blauwe lovers zijn aangebracht, en guirlande motieven zijn bijvoorbeeld kenmerkend voor de periode rond 1785. Op een ander is een engeltje aangebracht, dat in de ene hand een medaillon heeft en in de andere een wapperende vaan. Op de vaan staat de tekst: ‘La Nation, La Loi, Le Roi’. Mede aan de hand van deze tekst is het vest nauwkeurig te dateren.[14]

Maar ook de strakke en minimalistische decoratie in de vorm van enkel een smalle geborduurde rand duidt op circa 1789. Vanwege de grote variëteit aan decoratie geeft de (omgeving van) de vestzak misschien wel de meeste informatie over de ontwikkeling van het herenvest.

 

Beeldredactie: Anneclaire van Veelen.

 

Een greep uit de literatuur

 

Bianca M. Du Mortier, ‘Inleiding op de ontwikkeling van de herenkleding, 1700-1850’, in: Kostuum, 1985, p. 2-12.

J. Le Francq van Berkhey, Natuurlyke Historie van Holland, Amsterdam, 1772-1776.

Pascale Gorguet Ballesteros en Madelief Hohé (red.), En Vogue! Mode uit Frankrijk en Nederland in de 18de eeuw, cat. tent. Parijs / Den Haag (Musée Galliera / Gemeentemuseum Den Haag), Zwolle 2005.

Avril Hart, Susan North, Seventeenth and Eighteenth-century Fashion in Detail, Londen, 2009.

Madelief Hohé, e.a., De Ideale Man, man in de mode, Zwolle, 2008.

Nicolaas Klei, Marieke Cobelens, De man in zijn hemd, Amsterdam, 1996.

David Kuchta, The three-piece suit and modern masculinity. England 1550-1850, London 2002.

Arline Meyer, Re-dressing classical statuary, the eighteenth-century ‘hand-in-waistcoat’ portrait, The Art Bulletin, 1995.

 

[2] Spelevaart der mode, p. 209.

[3] En Vogue!, p. 17.

[6] De Poëtische Spectator, 1784, p.133.

[7] Uitzondering bijvoorbeeld vest bk-nm-11724 in RMA, dat zowel voor- als achter uit een koperrood fluweel vervaardigd is. Het vest is gevoerd met gele zijde.

[8] Spelevaart der Mode, p.212, besteedt Johanna der Kinderen-Besier een apart hoofdstuk aan De kledij der mannen, het rockkostuum 1675-1700.

[9] Mannenmode in de 18de eeuw, p. 12.

[10] Centraal Museum, inv.nr. 20901, vest van blauw damast met dubbele overslag.

[12] Gemeentemuseum, k-84-1951.

[13] Centraal Museum, inv.nr.7325.

[14] De uitspraak zou in de aanloop naar de Franse Revolutie gebruikt zijn, nog voordat het land op een Republiek afstevende.

Auteur
Ninke Bloemberg
Conservator mode & kostuums Centraal Museum Utrecht