De pelerine

Wie had ooit gedacht dat de schoudermantel van de pelgrim zou uitgroeien tot een modieus pronkstuk voor vrouwen? De pelerine is een bijzonder kledingstuk met een rijke geschiedenis. Haar gedaante is door de eeuwen heen vaak veranderd. Voor ontwerpers vormt de pelerine nog altijd een inspiratie.

5
 
Centraal Museum
favoriet  0
 
Collectie

001)= Roze met een schouderbandjes, taillenaad met daarover een ceintuur, wijd uitlopende rok, rits middenachter, en bovenaan het lijfje een witte

Link

Ontwerpers Max and Lubov Azria (BCBG Max Azria) ontwierpen een moderne pelerine van bont voor hun herfst/wintercollectie van 2014.

Gemeentemuseum Den Haag
favoriet  0
 
Collectie

Japon, driedelig, van roze chageant zijde, bestaande uit lijfje, rok en losse pelerine, rok vermaakt

Link

Modeprent uit 1822 uit het tijdschrift 'Petit Courrier des Dames'. De vrouw op de prent draagt een pelerine-palatine: een bonten pelerine met twee lange slippen aan de voorkant.

Amsterdam Museum
favoriet  0
 
Link

Witte, bonten pelerine met bloemmotief ontworpen door Anna Molinari voor Blumarine in 2013.

Centraal Museum
favoriet  0
 
Collectie

Pelerine (kort schouder bedekkend manteltje) van wit katoen met ingeweven strepen en afgebiesd met stroken.

Link

De pelerine is nog steeds erg populair. Karl Lagerfeld ontwierp voor de pre-fall 2016 collectie van Chanel ontzettend veel pelerines!

Amsterdam Museum
favoriet  0
 
Collectie

Pelerinekraag van wit katoen versierd met wit-op-wit borduursel. Geschulpte zoom afgewerkt met festonsteek.

Centraal Museum
favoriet  0
 
Collectie

Cape van geappliqueerde tule met klein bloempatroon, gemodelleerd in 3 banen met liggend kraagje.

Centraal Museum
favoriet  0
 
Collectie

Pelerine van grove écru kloskant met bloem- en bladpatroon in drie rijen.

Fries Museum
favoriet  0
 
Collectie

Schouderkraag of pelerine van wollen mousseline met kasjmierpatroon

Link

Ontwerper Christopher Bailey gaf een moderne draai aan de pelerine in zijn zomercollectie van 2013 voor Burberry Prorsum.

Fries Museum
favoriet  0
 
Collectie

Pelerinekraag van bedrukt katoen met verticaal streeppatroon, bij japon (A)

Fries Museum
favoriet  0
 
Collectie

Losse cape of pelerine kraag van gestreept satijnzijde, onderdeel van japon, afgezet met zwarte franje

Centraal Museum
favoriet  0
 
Collectie

Donker rood wollen kindercape, die uit drie lagen bestaat: kraag, pelerine, cape. Wordt met 3 lange zijden linten dichtgestrikt.

Gemeentemuseum Den Haag
favoriet  0
 
Collectie

Japon, vijfdelig, van veelkleurige geruite zijde met zwarte ruches gegarneerd, bestaande uit puntvormig lijfje, wijde rok en losse pelerine en ond

Link

Schilderij 'Pelerin' gemaakt door de Roemeense schilder Tattarescu Gheorghe (19e eeuw). De pelgrim draagt een voorloper van de pelerine en een Sint Jacobsschelp op zijn borst.

Link

Detail van het schilderij 'Pèlerinage à l'île de Cythère' (pelgrimstocht naar het eiland Cythera) van Jean Antoine Watteau. Het schilderij toont pelgrims met pelerines (1717).

Gemeentemuseum Den Haag
favoriet  0
 
Collectie

Japon van wit katoen bedrukt met blauw kriebelpatroontje met pelerine en ceintuur van de stof, lange schapenboutmouwen

Link

Modeprent met pelerines van mousseline gevoerd met tule uit de winkels van Chaigneau Popelard (1833).

Centraal Museum
favoriet  0
 
Centraal Museum
favoriet  0
 
Collectie

Van donkerblauwe gebrocheerde zijde, met pelerine en klein rond kraagje met donkerblauwe franje afgezet.

Link

De Russische ontwerpster Lisa Shahno ontwierp in 2010 de 'Hexapelerine'. Deze pelerine is gemaakt van 2D papier van wol en kan binnenstebuiten gedragen worden.

Rijksmuseum Amsterdam
favoriet  0
 
Collectie

In het Frans betekent het woord zacht en comfortabel. Het wordt daarom van oudsher ook gebruikt voor mantels die gewatteerd zijn.

Link

Mantel met pelerine en kraag van zwarte moiré-ripszijde (ca. 1845-1855). De pelerine en de kraag zijn afgezet met tres en franje.

Fries Museum
favoriet  0
 
Collectie

Kleine ronde schouderkraag van zwarte taft zijde afgewerkt met zwart galon

Link

Zwarte leren pelerine met linten, ontworpen door Derek Lam in 2013.

Centraal Museum
favoriet  0
 
Collectie

Pelerine met 5 slippen van zwart laken met soutache en à-jour bewerking en opstaande kraag.

Link

Pelerine afgezet met (imitatie)bont, ontworpen door Vera Wang in 2012.

Het Franse woord voor pelgrim is pèlerin. In de achttiende eeuw ging men een vrouwelijke pelgrim pèlerine noemen. Van dit woord is de modeterm afgeleid. Oorspronkelijk werd de pelerine van sterk leer gemaakt, om de schouders van de pelgrims te beschermen tegen de regen. Op hun pelerines droegen de pelgrims vaak de Sint Jacobsschelp: het symbool voor pelgrims. Halverwege de achttiende eeuw begonnen vrouwen van alle maatschappelijke standen de schoudermanteltjes of korte capes te dragen. Deze pelerines waren niet van leer, maar van modieuze stoffen gemaakt. De karakteristieken zijn echter altijd hetzelfde gebleven: schouderbedekkend, geen armsgaten, open aan de voorkant en eindigend ter hoogte van de borst. Soms is de pelerine bevestigd aan de japon of de mantel. Men spreekt dan van een pelerinekraag of brede (capevormige) schouderkraag. De pelerine wordt in het Engels een tippet genoemd.

De beginjaren

In de achttiende eeuw werd de pelerine als een accessoire beschouwd. Het had destijds veel weg van een halsdoek. Deze pelerines waren vaak wit van kleur en gemaakt van katoen of neteldoek. De randen waren dikwijls geplooid. Gedurende de negentiende eeuw werd de pelerine ongekend populair: vele stijlen volgden elkaar snel op. Ook ontstonden er varianten op de pelerine: de fichu-pelerine en de pelerine-palatine. Varianten op de pelerinekraag zijn de garrick (1800-1830) en de havelock (ca. 1880). Omstreeks 1830 kreeg de romantiek veel invloed op de mode. Deze stroming omarmde contrasten: de taille werd erg smal en de pelerine moest breed genoeg zijn om over de volumineuze schapenboutmouwen gedrapeerd te kunnen worden. Hierdoor deed de pelerine soms denken aan “de vleugels van een vogel die klaar staat om uit te vliegen.” (Rupert, 1961)

Vanaf 1840 zien we een radicale verandering. De schapenboutmouwen verdwenen waardoor de pelerine smaller werd en zich nauw om de buste sloot. De pelerine werd in deze periode steeds meer als buitenkleding beschouwd en viel in dezelfde categorie als mantels en jassen. Dit markeert een verandering ten opzichte van het begin van de negentiende eeuw. De pelerine reikte nu vaker tot de taille en had soms meer weg van een lange schoudermantel. Naast het complementeren van het totaalbeeld, diende de pelerine nu ook om warmte te geven tijdens het wandelen. Deze pelerines waren dan ook vaak gewatteerd. Tevens gingen vrouwen steeds vaker een pelerine dragen die paste bij de japon.  Zo kon de japon van dag- naar avond- of wandeljapon veranderd worden.

Nieuwe varianten

In hetzelfde decennium ontstonden nieuwe varianten, zoals een pelerine met franjes bij de randen, en de verenpelerine. Deze laatste was vaak zelfgemaakt van boerderijveren die met de hand aan een canvas ondergrond werden genaaid. De veren werden zo gerangschikt dat ze decoratieve patronen vormden. Deze werden bekleed met zijde. Naast de verenpelerine verschenen er pelerines die rond de hals bijeen gehouden werden door een koord met kwasten. Rond 1850 kreeg men, onder invloed van de pronkzucht van het Franse hof, behoefte aan luxe stoffen zoals dure en zware zijde, moiré, rips of satijn. Vaak waren deze stoffen voorzien van realistische bloempatronen of Schotse ruiten.

De pelerine werd vanaf het begin van de twintigste eeuw steeds vaker schoudermantel, schouderkraag of cape genoemd. In de maart- en aprileditie van het Nederlandse tijdschrift De Gracieuse sprak men in 1900 ook over ‘voorjaarscape’ en ‘voorjaarsomhang’. Een geliefde variant werd de pelerine met bontranden. Deze verscheen al in 1819, maar werd pas in de eerste helft van de twintigste eeuw populair, vooral voor feesten. In de periode van 1930 tot 1960 werden pelerines meestal helemaal van bont vervaardigd. De bonten pelerine is nog altijd een geliefd item voor over een bruidsjurk. Tegenwoordig worden er nog redelijk veel pelerines ontworpen, al wordt de naam pelerine nauwelijks meer gebruikt. De meeste hedendaagse varianten zijn te vinden onder de noemers capeje, schoudermanteltje en, vooral, het Engelse capelet.

Dit onderzoek is tot stand gekomen in samenwerking met Modemuze, mode ABC en het Amsterdam Museum.

Literatuur

Boucher, F. A History of Costume in the West. Londen: Thames & Hudson Ltd, 1996, p. 450.

Bradfield, N. Costume in detail: women’s dress 1730-1930. Londen: Harrap, 1981, pp. 175-176.

Cunnington, C.W. Handbook of English Costume in the Nineteenth Century. Londen: Faber and Faber, 1970, pp. 393, 432, 434.

Derkinderen-Besier, J.H. De kleeding onzer voorouders: 1700-1900. Amsterdam: Van Looy, 1926, pp. 178, 180.

Hohé, M. en Montijn, I. Romantische mode: Mr. Darcy meets Eline Vere. Amsterdam: Waanders Uitgevers, 2014.

Newman, A. en Shariff, Z. Fashion A-Z: an illustrated dictionary. Londen: Laurence King, 2009, p. 140.

Oxford Dictionaries. Oxford: Oxford University Press, 2015. Oxforddictionaries.com. Web. 2 november 2015.

Rupert, J. Le Costume: Vol. 5 Le dix-neuvième siècle. Paris: Flammarion, 1961, p. 46.

Onbekend. ‘Nᵒ. 20. Uitschuifbare papiermand met ledersnijen modelleerwerk.’ In: De Gracieuse (1900), Volume 38, aflevering 11 (maart), p. 88/4. Bron: Het Geheugen van Nederland.

Onbekend. ‘Knippatroon Nᵒ. 18 en 19. Nieuwe staande kraaggarnituren.’ In: De Gracieuse (1900), Volume 38, aflevering 13 (april), p. 100. Bron: Het Geheugen van Nederland.

Auteur
Joy Tengker
Student Kunstgeschiedenis en stagiair bij Modemuze