Nederlandse ambtskostuums

Ambtskostuums zijn te vinden in de collecties van verschillende Nederlandse musea en heel af en toe zien we ze nog voorbij komen op gelegenheden in het buitenland. In dit thema wordt het wat, waarom en hoe van Nederlandse ambtskostuums besproken.

2
 
Link

De collectie van Paleis Het Loo bevat vele ambtskostuums, waaronder die van ambtenaren van het openbaar bestuur van het Rijk, de provincie en de gemeente.

Paleis Het Loo
favoriet  1
 
Collectie

Ambtskostuum van een consul-generaal, bestaande uit een rokjas, een broek, een steek, een degenhanger en een zilverkleurige dragon

Museum Rotterdam
favoriet  0
 
Collectie

Tweekantige steek van zwart haarvilt met oranje zijden kokarde, goudkleurige garnering en zwarte struisveren langs bovenrand, onderdeel ambtskostuu

favoriet  1
2

Amsterdam kreeg als eerste gemeente in Nederland een burgemeesterskostuum. Wie een uniform (betekenis: eenvormig) draagt onderscheidt zich als lid van een organisatie of als functionaris. Hij of zij vertegenwoordigt zijn werkgever, onderneming of organisatie. 

Rijksmuseum Amsterdam
favoriet  0
 
Collectie

Ambtskostuum van gouverneur-generaal J.B. van Heutsz, 1904. Van Heutsz (1851-1924) was van 1904 tot 1909 gouverneur-generaal van Nederlands-Indië.

Museum Rotterdam
favoriet  0
 
Collectie

Uniformjas, rok van donkerblauw laken, lange slippen achter, goudborduursel op kraag, manchetten en zakkleppen, negen vergulde knopen, ambtskostuum

Link

De oudste ambtskostuums in de collectie van Paleis Het Loo zijn donkerblauwe lakense rokjassen van het grootkostuum van de staatsraden (Raad van State). Hun kostuum met geborduurde knopen en geborduurde eiken- en lauwertakken in gele en bruine zijde is vastgelegd in een Koninklijk Besluit uit 1825.

Link

De traditionele ambtsketen in hedendaags gebruik. Liesbeth den Besten geeft op Art Jewelry Forum een beschrijving van de Nederlandse ambtsketen en geeft een kenmerkend voorbeeld van Eberhard van der Laan die speelt met de functie, grenzen en de inzetbaarheid van de ambtsketen.

Link

Deze ambtsketen is een van de resultaten van een opmerkelijk project. Op initiatief van twee vrouwelijke burgemeesters werd een “werkgroep ambtsketens” opgericht, die op zoek ging naar een nieuwe vorm van dit machtssymbool van oudsher.

Evelien Sipkes, prototype ambtsketen voor Hellevoetsluis, 2001. Materiaal: verzilverd ijzerdraad, zink en zilver.
favoriet  0
 

Al voor de officiële opheffing van het ambtskostuum van de burgemeester werd deze vaak niet meer gedragen. De ambtsketen is nog wel in gebruik en is door de Werkgroep Ambtsketen aangegrepen als een interessante ontwerpopdracht.

Gemeentemuseum Den Haag
favoriet  0
 
Collectie

Ambtskostuum of burgemeesterspak, bestaande uit jas à l'anglaise en lange broek van zwarte wol, steek van zwart haarvilt en sabel met sabelhouder

Amsterdam Museum
favoriet  0
 
Collectie

Zwarte steek, met zwarte struisveren, oranje cocarde met goud-galon, zilveren knoop met het wapen van Amsterdam.

Link

Mijnheer J.H. Meijsen (1929-2003) was een bekend verzamelaar van ambtskostuums. Tot op hoge leeftijd verscheen hij op het Haagsch Debutantenbal in het Kurhaus te Scheveningen in zijn ambtskostuum als commies bij het Ministerie van Onderwijs, waar hij toen werkzaam was.

Centraal Museum
favoriet  1
 
Collectie

Jasje (001): weggesneden voorpanden, 7 platte knopen, 2 haak en ogen, kleppen met knopen. Midden achter split met plooien en knopen.

Rijksmuseum Amsterdam
favoriet  0
 
Collectie

Ministerskostuum en eresabel van H. Colijn. Sabel van zilver en ivoor, schede van vernikkeld staal.

Rijksmuseum Amsterdam
favoriet  0
 
Collectie

Ambtskostuum van J.R. Thorbecke als minister van Binnenlandse Zaken, ca. 1850.

Rijksmuseum Amsterdam
favoriet  0
 
Collectie

Ambtskostuum van J.R. Thorbecke als minister van Binnenlandse Zaken, ca. 1850.

Amsterdam Museum
favoriet  0
 
Centraal Museum
favoriet  0
 
favoriet  0
2

Zowel het stadhouderlijk als het koninklijk hof had een opperstalmeester, die de scepter zwaaide over het staldepartement.

Museum Rotterdam
favoriet  0
 
Link

Een ambtskostuum werd vooral gedragen bij ontvangsten aan het koninklijk hof of bij officiële (staats)gebeurtenissen waar leden van de Koninklijke Familie bij aanwezig waren.

Diverse Nederlandse musea hebben ambtskostuums in de collectie, maar de verzameling ambtskostuums van Paleis het Loo is wellicht de grootste collectie van Nederland. De aanblik van de kasten van Paleis Het Loo, zoals hieronder beschreven, zal zeker herkend worden door mijn kostuumcollega’s.

Variatie

Bij het openen van de vele depotkasten lijkt het op het eerste gezicht alsof de vele donkere kostuums met zilver- of goudborduursel of borduursels van gekleurd zijdedraad allemaal nagenoeg hetzelfde zijn. Maar op het tweede gezicht blijkt dat het donkere laken vele schakeringen kent, variërend van zwart naar donkerblauw en donkergroen, en dat de borduursels variëren in belijning of de uitvoering van het hoofdthema van oranje-, lauwer- en eikentakken. Juist deze kleine variaties bepalen de herkenning van de vele rangen en standen, die door deze kostuums worden vertegenwoordigd. De oudste ambtskostuums in de collectie van Paleis Het Loo zijn donkerblauwe lakense rokjassen van het grootkostuum van de staatsraden (Raad van State). Hun kostuum met geborduurde knopen en geborduurde eiken- en lauwertakken in gele en bruine zijde is vastgelegd in een Koninklijk Besluit uit 1825 (afbeelding: Jas behorend bij een groot kostuum van een staatsraad, 1825-1842. Collectie Paleis Het Loo).

Hofetiquette.

Koning Willem I legde op 17 maart 1815 de kledingvoorschriften van de hofkostuums vast, waar in artikel 1 werd bepaald dat ‘Alle hoogere en lagere burgelijke ambtenaren, welke costumen hebben, zullen dezelve moeten dragen, wanneer zij ten Hove verschijnen. Wordende onder het woord costume geene andere verstaan, dan dezulke, welke door Zijne Majesteit zijn geaccordeerd’. Het uiterlijk van de ambtskostuums is sindsdien door de koning of koningin geformuleerd in Koninklijke Besluiten, waarvan de laatste uit 1948 dateert. Ieder ambt heeft zijn eigen groot- en klein kostuum; het grootkostuum is gala.

Vele ambten, vele pakken

Een ambtskostuum of ambtsgewaad wordt door de Van Dale omschreven als: ‘voorgeschreven gewaad dat men bij het uitoefenen van een ambt draagt’. Dit kostuum werd vooral gedragen bij ontvangsten aan het koninklijk hof of bij officiële (staats)gebeurtenissen waar leden van de Koninklijke Familie bij aanwezig waren (afbeelding: Prinses Beatrix en de burgemeester van Amsterdam tijdens een bezoek op 30 juni 1956).

De collectie van Paleis Het Loo bevat vele ambtskostuums van ambtenaren van het openbaar bestuur van het Rijk, de provincie en de gemeente (afbeelding: Links een lid van de Tweede Kamer en rechts twee ministers tijdens de opening van de Staten-Generaal in 1933), de rechterlijke macht, de diplomatieke dienst en instellingen gerelateerd aan financiën, arbeid, volksgezondheid en cultuur. Van sommige groepen zijn meer kostuums bewaard dan van andere groepen: zo zijn er bijvoorbeeld meerdere kostuums van burgemeesters of referendarissen, maar slechts één of twee kostuums van een rijksmuntmeester of directeur van een rijksmuseum. De ambtskostuums met de meest uitbundige goud- en zilverborduursels zijn de ambtskostuums van bestuur uit het voormalige Nederlands-Indië. Ook particulieren mochten in kostuums met borduursels naar eigen keuze aan het hof verschijnen. Enkele van deze kostuums zijn in de collectie opgenomen.

Teloorgang

Officieel is het dragen van het ambtskostuum nooit in een Koninklijk Besluit afgeschaft. Maar in de crisisjaren schafte koningin Wilhelmina rond 1933 op een gegeven moment alle hoffeesten af en na de Tweede Wereldoorlog werd het ambtskostuum steeds minder aan het hof gedragen. Na de Tweede Wereldoorlog besloot koningin Wilhelmina tot verdere versobering van het uiterlijk vertoon. Mede hierdoor stierf het dragen van het ambtskostuum een langzame dood. Alleen ambassadeurs droegen nog wel hun ambtskostuum, omdat dit aan sommige buitenlandse hoven een vereiste bleef. Ook verscheen heel af en toe soms een politicus toch nog in ambtskostuum, wat vaak tot aandacht van de pers leidde. Mijnheer J.H. Meijsen (1929-2003), een bekend verzamelaar van ambtskostuums, verscheen tot op hoge leeftijd op het Haagsch Debutantenbal in het Kurhaus te Scheveningen in zijn ambtskostuum als commies bij het Ministerie van Onderwijs, waar hij toen werkzaam was (afbeelding: De heer John Meijssen op het Haagsch Debutantenbal van 1998).

Hernieuwde interesse

Ambtskostuums werden lange tijd als oubollig ervaren. Maar inmiddels is er op kleine schaal sprake van een herleefde interesse voor deze kostuums. Dit past helemaal binnen het hedendaagse retro-denken en bij de toenemende behoefte aan ambachtelijke kwaliteit.

Auteur
Trudie Rosa de Carvalho
Conservator kostuum en textiel bij Paleis Het Loo