Accessoires in de achttiende eeuw

Pruiken, paniers, pomanders en parasols: in de achttiende eeuw zijn vele bekende en minder bekende accessoires gedragen. Sommigen daarvan waren al sinds de zeventiende eeuw of eerder in gebruik, anderen waren typisch voor de achttiende eeuw of zouden nog lang voortbestaan.

 
 
Centraal Museum
favoriet  0
 
Collectie

Ets van De Pruikenmaker: Straatbeeld, man staat pruik te kammen. Twee standaards met pruiken aan de gevel, hond ligt aan zijn voeten.

Link

Jacob Martens (Utrecht 1671 - Utrecht 1729) was raad in de vroedschap van Utrecht (1709), schepen en eerste burgemeester van Utrecht (1728 en 1729), gecommitteerde in de Kamer van Financiën en gedeputeerde ter Staten van Utrecht (1727). Hier is hij afgebeeld met weelderige pruik en gehuld in een Japonse rok.

Link

Powdered wigs, or ‘perukes’, were highly fashionable among gentlemen of the 1700s. A hairdresser or personal valet added the powder, which was freshly applied every morning, or each time a wig was donned. In this picture (The Toilette of the State Prosecutor’s Clerk, c. 1768 by Carle Vernet), a gentleman is being powdered by his valet. A cone protects the gentleman’s face during the process. Powder was made from starch, often wheat flour, or powdered white clay.

Link

The style and materials of this horsehair wig are consistent with a late-18th century date. Wigs of this period are very rare.

Link

Miniatuurportret van Jacob Carel Martens. Martens was dijkgraaf van Bijleveld en commissaris van het Wijncomptoir.

Link

Pendant van het portret van Joan Andreas Cunaeus (te zien in het thema 'Het glansrijke achttiende-eeuwse herenvest') met wie zij in 1774 trouwde.

Link

Portret van Marie Antoinette, koningin van Frankrijk, in hofjapon en met haarstukken. Van een Franse koningin werd verwacht dat zij toonaangevend was op het gebied van de mode. Als echtgenote van koning Lodewijk XVI kweet Marie Antoinette zich met verve van deze taak. Samen met haar marchande de modes Rose Bertin en kapper Léonard introduceerde zij vele modes.

Link

The "Fontange" hairstyle was nicknamed after the Duchess of Fontange, who, during a hunting journey with king Louis XIV of France, tangled up her hair in a tree branch. To arrange the hair messed up by the accident, she piled it up on top of her head. The king was fascinated with the look obtained from that accidental hairstyle, and he begged her to keep it that way.

Link

Vier vrouwenkapsels in kaders, waarvan drie met een kap of calèche (soort grote capuchon met ronde baleinen, die kon worden ingevouwen, gedragen ter bescherming van het haar) Één kapsel met een doorzichtige sluier van gestreepte tule. Van linksboven naar rechtsonder: 'La Caleche ordinaire. Hérisson couvert d'une Caleche retroussée. La Therese. Espece de Pouf couvert d'un voile de gaze trans-parent.'

Link

Dameskapsels waren ingenieuze kunstwerken, opgemaakt rond een kern van kussentjes en paardenhaar. Het haar werd hoog opgetast in krullen en wrongen (chignons) en versierd met veren, linten, kunstbloemen, tule en juwelen. Deze poufs kregen fantasierijke namen. Omdat het haar werd ingesmeerd met dierlijk vet en gepoederd met tarwemeel, trok het allerlei ongedierte aan. De poufs waren dus weinig hygiënisch en gingen niet zo lang mee. Op straat beschermde een calèche, een grote capuchon met baleinen 1, de haartooi. De kappers, die zich profileerden als kunstenaars, adverteerden hun nieuwe modellen en hun vakmanschap via prenten.

Amsterdam Museum
favoriet  0
 
Collectie

Lichtbruine, samenklapbare, gewatteerde dameshoed van zijde en verstevigd met baleinen. Bijzonder zeldzaam.

Fries Museum
favoriet  0
 
Collectie

Herenschoen van leer, het achterste deel van de binnenzool is beweegbaar en bedekt een ronde holle, geheime bergplaats, gebruikt voor het bewaren v

Link

Man in frak en gele kniebroek, leunend op een muurtje. Roze gilet en culot van Casimir. Grijze zijden kousen en schoenen met gespen. Handschoenen van chamois; wandelstok van bamboe.

Fries Museum
favoriet  0
 
Collectie

Zilveren schoengesp, zonder doorn met afgeschuinde hoeken, in het midden de rand verbreed waarop bloemmotief

Fries Museum
favoriet  0
 
Collectie

Paar schoengespen met gegoten zilveren, gebogen band, rechthoekig met ronde hoeken

Centraal Museum
favoriet  0
 
Collectie

Bordeaux-rode fluwelen schoenen met opwippende neus (met metalen beschermpunt) lange lip over de wreef, zilverboduursel (los ornament) op voorvoet.

Amsterdam Museum
favoriet  0
 
Collectie

Paar gele ripszijden open schoenen met even opgewipte, korte, spitse neus. Fond zacht geel met veel kleuren borduusel.

Link

French gloves made from leather and silk.

Centraal Museum
favoriet  0
 
Fries Museum
favoriet  2
 
Collectie

Paar gebreide handschoenen van bruin met witte wol met bolle rand langs de pols

Link

Burgervrouw, wandelend met haar dochter aan de hand. Zij draagt een kleine schoudermantel versierd met strikken op een japon van zijde met bloemmotief. Accessoires: muts met slippen, om de hals een koord of lint, lange handschoenen, waaier, schoenen met gespen. Het meisje draagt een japon met vierkante hals, de rok versierd met linten. Gestreept sierschort. Accessoires: hoed versierd met lint, om de hals een gerimpeld lint (collerette), wandelstok met lint en schoenen.

Link

Vrouw in een avondjapon met diepe V-hals, afgezet met kant en lange nauwsluitende mouwen. Grote tulband op het gekrulde haar. Lange handschoenen. Beide handen in een mof van bont. Oorbellen en collier.

Gemeentemuseum Den Haag
favoriet  0
 
Rijksmuseum Amsterdam
favoriet  0
 
Collectie

Nadat het dragen van een grote mof vlak voor de Franse revolutie voor vrouwen in de mode kwam werd het in de tweede helft van de jaren 1790 ook voo

Link

In the 18th century, a woman's pocket was a separate accessory item, not a feature built into any one particular skirt. Women carried their personal necessities in these pockets which were tied around the waist, including items like keys, thimbles, handkerchiefs, spectacles and coins. This particular pocket was made in America.

Gemeentemuseum Den Haag
favoriet  0
 
Link

Vierkante zak van zwart en wit gebloemde wijnrode zijde, te knopen onder de rok.

Gemeentemuseum Den Haag
favoriet  0
 
Centraal Museum
favoriet  0
 
Collectie

Platte ivoren koker met ingelegde zilveren stip versiering. Op koker ingelegd: zwarte letters op bladgoud, bedekt met rechthoekig stukje glas.

Centraal Museum
favoriet  0
 
Collectie

inhoud twee naalden: één stopnaald, één naainaald; de naainaald heeft verroeste punt

Centraal Museum
favoriet  0
 
Collectie

De naaldenhouder is bewerkt met ingegraveerde decoratieve randjes (zigzag); bovenstuk is opengewerkt met gaatjes en ingegraveerde stipjes.

Link

Brieventas (portefeuille) met verschillende soorten geborduurde gekleurde bloemen op een rood fond.

Link

Etui voor een notitie-boekje van goud en email. Aan beide zijden een ovale miniatuur-schildering op papier onder glas. Op het deksel in een ovaal het opschrift: souvenir d'Amitié.

Link

Een dame kon door middel van haar rokzak een notitieboekje bij zich dragen.

Link

Reukfles met stop, van beschilderd porselein. De voet- en de mondrand zijn gevat in een verguld zilveren montuur met een schroefdop. De fles heeft op de zijkanten een vrouwenkop in reliëf en over het midden een verticale verdiepte en vergulde bies.

Centraal Museum
favoriet  0
 
Collectie

met middenstuk van batist, batist, Rijsselse kant, kloskant

Centraal Museum
favoriet  0
 
Collectie

Langwerpige reukwaterflacon van glas met goudverf beschildering, stopje met gedraaid ringetje.

Gemeentemuseum Den Haag
favoriet  0
 
Collectie

Tweedelige japon, bestaande uit overkleed en tablier, van paarse sits met bloempatroon

Centraal Museum
favoriet  0
 
Collectie

Een met gestreept linnen beklede hoepel om de panier-rok mee op te houden.

geruit

Centraal Museum
favoriet  0
 
Collectie

Van wit linnen met een werkje in de stof. Taille moet worden aangesnoerd door linten, onder een gerimpelde strook met schulprand.

Link

This British panniers is made from cane and linen.

Link

This large panniers is French; it is made from cane and metal, and covered with silk.

Centraal Museum
favoriet  1
 
Collectie

Deze doorgestikt blauwe zijden onderrok heeft reliëf gekregen door de techniek van Zaans Stikwerk (point de Marseille).

Centraal Museum
favoriet  0
 
Collectie

Onderrok van blauw gestreept katoen (mohair).

Link

The canvas depicts a rather untidy domestic interior in which a lady ties her garter while choosing her cap, shown to her by a maid seen from behind. The setting of this charming, frivolous scene provides an invaluable document with regard to the appearance of 18th-century French interiors. For more information about this picture, please click on the link.

Gemeentemuseum Den Haag
favoriet  0
 
Centraal Museum
favoriet  0
 
Collectie

Een paar rose zijden kousen met witte geborduurde klinken.

Link

The Bata Shoe Museum's exhibit Socks: Between You and Your Shoes in 2011 showed this pair of stockings. The review on this exhibition by http://fashionismymuse.blogspot.nl/ comments on these stockings: "the derogatory English term 'blue stocking' actually describes women who preferred intellectual pursuits instead of fashion. Even so, this pair of blue silk stockings would have been extremely fashionable. They are a very fine example of machine-made hosiery with the luxurious silver embroidery at the ankle (called a clock) would have been appropriate for a finely dressed 18th century woman."

Link

This clever workbag incorporates four compartments for needlework and knitting supplies: a small compartment at the top with flip-up lid, a drawer that pulls out from the side, a drop-down semicircular compartment with pincushion sides, and a drawstring bag with interior channels for holding knitting needles in place.

Link

In een tijdperk waarin van iedere beschaafde vrouw werd verwacht dat ze haar vrije uren doorbracht met fijn handwerk, was de handwerktas een onmisbaar attribuut. In de loop van de 18e eeuw was de meest populaire handwerktas een rechthoekige platte tas die bovenaan met een draagkoord werd gesloten. Deze handwerktassen waren veelal van wit satijn, geborduurd en versierd met lint, folie en lovertjes. Veel dames zullen deze tassen zelf geborduurd en versierd hebben, maar men kon ze ook in de winkel kopen.

Gemeentemuseum Den Haag
favoriet  0
 
Collectie

Vouwwaaier, montuur van parelmoer met snijwerk en bladzilver, papieren blad met mythologische voorstelling van het oordeel van Paris

Gemeentemuseum Den Haag
favoriet  0
 
Collectie

Kerk- of huwelijkswaaier, ivoren montuur, papieren blad met voorstelling van Ruth en Boaz in korenveld

Rijksmuseum Amsterdam
favoriet  0
 
Collectie

Snuifdoos. Goud. Amsterdam, 1750, toegeschreven aan Jean Saint, het deksel waarschijnlijk Engels. Snuifdoos Goud. Londen, ca.

Link

Ovale gouden snuifdoos, geheel geëmailleerd. Op het deksel en bodem chinioserieën. Om de wand panelen met takken en vogels.

Centraal Museum
favoriet  0
 
Collectie

Gouden broche bevattende miniatuurportret van Adriaan Hendrik Eyck; gouache op ivoorkarton achter glas.

Centraal Museum
favoriet  0
 
Collectie

Met slagwerk met opengewerkte, gegraveerden rand. Op achterzijde uurwerk gemerkt: Van binnen getekend: "Clarke & Dunster".

Centraal Museum
favoriet  0
 
Collectie

Wandelstok van een incroyable, vervaardigd uit gedraaid beukehout, met versierde zilveren knop en zilveren punt.

Centraal Museum
favoriet  0
 
Collectie

Lauwerkrans hangend aan een strik, met hangende parel. Zilver met pâte-steentjes bezet.

Centraal Museum
favoriet  0
 
Collectie

strass en gelegeerd zilver (vermoedelijk lood), pâte de verre girandole

Tassenmuseum Hendrikje
favoriet  0
 
Collectie

Chatelaine, verguld, met Diana op de haak, Engeland

Welke accessoires waren voor dames en heren zoal onmisbaar?

Op het hoofd

Tegenwoordig wordt de pruik vaak in één adem genoemd met de decadentie van de achttiende-eeuwse aristocratie. Pruiken maakten al sinds de zeventiende eeuw deel uit van het modebeeld en behoorden tot het mannelijke domein. Vrouwen droegen gewoonlijk geen pruiken, maar kamden hun haar op met behulp van draadframes, haarstukken en eiwitten die het haar verstijfden wanneer de mode om hoge coiffures vroeg. Dat was met name in de vroege achttiende eeuw, toen het ‘Fontagnekapsel’ in zwang was, en vanaf ongeveer 1770 tot aan de Franse Revolutie. Uit deze laatste periode kennen wij de extravagante coiffures waarin in de meest extreme gevallen opgezette vogels, schepen en kunstboompjes verwerkt werden. Pruiken en coiffures konden in verschillende kleuren gepoederd worden. Mannen gebruikten doorgaans wit pruikenpoeder, terwijl vrouwen kozen voor een grijzige of blauwgrijze tint. Na de Franse revolutie raakten zowel de pruik als het haarpoeder uit de mode, om plaats te maken voor kapsels met een natuurlijkere uitstraling.

Aan de voeten 

Mannenschoenen waren opvallend minder decoratief dan de kleurrijke herenmodes van de achttiende eeuw zouden doen verwachten. Gewoonlijk werden mannenschoenen gemaakt van zwart of donkerbruin leer – hoewel we ook geklede exemplaren van gebrocheerde zijde, satijn en fluweel kennen. Het meest opvallende kenmerk van de mannenschoen was over het algemeen de schoengesp, die los bij de schoen gemaakt of gekocht werd. De meest luxe exemplaren werden gemaakt van zilver en ingelegd met diamanten. Goedkopere varianten werden gemaakt van staal of messing, eventueel versierd met pastesteentjes. Vaak droegen heren een stel bijpassende broekgespen aan hun kuitbroeken. De Franse Revolutie maakte een einde aan de mode voor schoengespen, die teveel met de adel werd geassocieerd.

Damesschoenen hadden een heel ander uiterlijk dan herenschoenen. Deze werden juist gemaakt van geborduurde zijde, brokaat, satijn en fluweel in allerlei kleuren en patronen. Om deze mooie materialen buiten te beschermen droegen dames klompachtige overschoenen, beter bekend onder de naam galoches. Pas tegen 1780 werd de leren damesschoen een fenomeen en zouden mannen- en vrouwenschoenen van vergelijkbaar materiaal worden gemaakt. Hakken hadden al in de vroege achttiende eeuw een vrouwelijk imago: mannenhakken waren meestal niet hoger dan 2,5 cm, terwijl vrouwen zich op hogere varianten mochten voortbewegen. Ook deze mode kwam met de Franse revolutie echter ten einde.

Aan de handen

In de achttiende eeuw waren handschoenen een onmisbaar accessoire voor dames, en in mindere mate ook voor heren. Aan het begin van de eeuw droegen mannen en vrouwen nog handschoenen met gedecoreerde kappen en delicate borduursels. Later behielden vooral de handschoenen die vrouwen binnenshuis droegen hun decoratieve karakter: mannenhandschoenen en buitenhandschoenen werden doorgaans gemaakt van effen wit of lichtgekleurd leer. De etiquette rond het dragen van handschoenen was daarentegen minder eenvoudig. Zo moest men bijvoorbeeld, afhankelijk van status en gelegenheid, soms iemand de hand schudden met handschoenen aan, soms zonder handschoenen en soms droeg slechts één van beide personen handschoenen. Belangrijk was dat handschoenen altijd passend, schoon en in goede staat waren. Vuile of beschadigde handschoenen konden het elegante effect van mooie kleding geheel teniet doen. Wie de handen echt warm wilde houden koos niet alleen voor handschoenen, maar ook voor een mof van bijvoorbeeld bont of gewatteerde zijde.

Onder de rokken 

Onder hun rokken droegen achttiende-eeuwse vrouwen een aantal interessante accessoires mee. Het voordeel van de wijduitstaande rokken die de damesmode het grootste gedeelte van de achttiende eeuw kenmerkte, was dat men onder de rokken ongezien een hoop kwijt kon. Dankzij splitten in de zijnaden konden dames bij hun rokzakken, die ze los om hun middel bonden. Deze rokzakken waren behoorlijk diep, vaak tussen de 30 en 46 cm, en dienden als voorloper van de handtas. In de zakken bewaarden vrouwen zaken als naaigerei, geld, brieven, zakdoeken, opschrijfboekjes, reukflesjes en kleine portretjes van hun geliefden.

Om de rokken wijd uit te laten staan, droegen dames tussen ongeveer 1710 en 1780 paniers: onderrokken met op beide heupen een hoepelstructuur. Met harde wind konden deze echter opwippen. Daarom werd er soms een nauwsluitende “decency skirt” onder de paniers gedragen, zodat er in zo’n geval geen onzedelijke situaties konden ontstaan. Wie daar weer onder wist te komen, kon voor leuke verrassingen komen te staan. Dameskousen reikten tot boven de knie en werden omhooggehouden met kousenbanden. Deze werden vaak versierd met mooie borduursels of zelfs romantische liefdesmotto’s. Ook de kousen zelf waren vaak mooi versierd met borduursels en ingebreide patronen – al zag je dat vaak al wanneer er een voetje onder de rok uitpiepte.

Meegedragen accessoires

Wanneer dames lange koetsreizen maakten of op bezoek gingen, namen zij vaak een handwerktasje mee. Visites hoorden namelijk niet met ijdele handen afgelegd te worden: er werd zelfs ijverig gewerkt aan bijvoorbeeld frivolité-knoopwerkjes. Sommige dames vonden echter een praktischer doel voor deze handwerktasjes, zoals een vrouw die Lady Mary Coke in 1769 observeerde: “She had a knotting-bag, embroidered, hanging to her arm – "tho indeed", said she "I never knott, but the bag is convenient for one’s gloves and Fan”.

Tijdens formele gelegenheden was de waaier een onmisbaar accessoire. Uit Azië werden briséwaaiers van elegant bewerkt been of ivoor geïmporteerd. Ook vouwwaaiers met beschilderderde waaierbladen waren erg populair. Hierop konden allerlei voorstellingen geschilderd worden, waarbij er vaak naar bekende schilderijen en gravures gekeken werd. Geliefd waren bijbelse taferelen, mythologische scènes, herderstaferelen, landschappen, liefdesscènes en soms ook politieke statements.

In een tijd waarin tabak nog vaker gesnoven dan gerookt werd, waren snuifdoosjes een geliefd bezit én geschenk onder achttiende-eeuwse heren en dames. De meest kostbare exemplaren konden op allerlei manieren gedecoreerd worden: bijvoorbeeld met emaille, kostbare juwelen, cameeën of gegraveerde voorstellingen. Sommige doosjes waren klein genoeg om in een vestzak mee te nemen – maar wie een bezoek aflegde trof daar vaak een grotere snuifdoos voor gezamenlijk gebruik aan.

Natuurlijk zijn er nog vele andere achttiende-eeuwse accessoires op te noemen, waaronder de wandelstok, het monocle, het horloge, de busk, de chatelaine, de parasol, degens, sieraden, witwerk… Doorzoek de ModeMuze-collecties om vele prachtige voorbeelden te bewonderen.

 

Beeldredactie: Anneclaire van Veelen.

 

Literatuur:

Fiona Clark, The Costume Accessories Series: Hats, Londen: B.T. Batsford LTD, 1982

Valerie Cumming, The Costume Accessories Series: Gloves, Londen: B.T. Batsford LTD, 1982

Jeremy Farrell, The Costume Accessories Series: Socks & Stockings, Londen: B.T. Batsford LTD, 1982

Madelief Hohé, Pascale Gorguet Ballesteros, En Vogue! Mode uit Nederland en Frankrijk in de 18de eeuw, Zwolle: Waanders Uitgevers, 2008

June Swann, The Costume Accessories Series: Shoes, Londen: B.T. Batsford LTD, 1982
 

In dit artikel zijn termen gelinkt die voorkomen in het lexicon van mode ABC.