Van Josephine Bonaparte tot Tupac: het ‘paisleymotief’ als statussymbool

Blog Modemuze Roberto Luis Martins. Josephine Bonaparta ca. 1808, Baron Antoine-Jean Gros, Museum Mass+®na (Nice, Frankrijk). Tupac Shakur ca. 1995Josephine Bonaparte ca. 1808, Baron Antoine-Jean Gros, Museum Masséna (Nice, Frankrijk). Tupac Shakur ca. 19

De kledingkeuze van Napoleons vrouw, Josephine Bonaparte en van Hip Hop-legende Tupac Shakur verschilden enorm. Toch is er een motief dat in hun beide kledingkasten prominent aanwezig was; het paisleymotief.[1] Daarmee duidden ze beide een sociale status aan, maar wel twee hele uiteenlopende. Terwijl Josephine met het motief aangaf bij een elitaire bovenlaag te horen, liet Tupac met zijn keuze voor paisley zien dat hij zich associeerde met de gevaarlijkste bendes in de wereld.

Van buteh naar Paisley: de oorsprong

De oorsprong van het motief ligt in de Noord-Iraanse/Indische gebieden rond het jaar 200. Het staat hier bekend als de buteh: een motief dat verwijst naar de mango en de oneindigheid van het leven symboliseert.[2] Het motief komt voor in de kasjmieren sjaals uit het de Noord-Indische gebied Kasjmir en wordt in de 18e eeuw massaal geïmporteerd naar Europa door de Engelsen.[3] De Schotse stad Paisley kopieert in de 19e eeuw kasjmieren sjaals en doopt de buteh tot het paisleymotief.[4]

Afb. 2  Europese kasjmieren damessjaal, 1830, schenking 1959, collectie Centraal Museum (12534). Zie database Modemuze.
Afb. 2 Europese kasjmieren damessjaal, 1830, schenking 1959, collectie Centraal Museum (12534). Zie database Modemuze.

Afb. 3 Rode kamgaren wollen doek, met geborduurd kasjmierpatroon, Bruikleen De Ottema-Kingma Stichting, collectie Fries Museum (T1982-185). Zie database Modemuze.
Afb. 3 Rode kamgaren wollen doek, met geborduurd kasjmierpatroon, Bruikleen De Ottema-Kingma Stichting, collectie Fries Museum (T1982-185). Zie database Modemuze.

Les palmes in kasjmier: alleen voor de elite

Alhoewel kasjmier al in de 17de eeuw bekend was in Europa, werd het aan het begin van de 18de eeuw een vast onderdeel van de mode. De dames droegen aan het eind van de 18de eeuw en begin 19de eeuw empirejaponnen die nauwelijks isolerend waren. De kasjmieren sjaals waren een uitkomst om het lichaam goed warm te houden. Daarnaast hadden de kasjmieren sjaals ook een imponerende functie.

Josephina Bonaparte, Napoleons eerste vrouw, beschikte over zestig kasjmieren sjaals waarvan enkelen 8.000 tot 12.000 franken hebben gekost.[5] Haar empirejaponnen waren vaak bewerkt in dezelfde motieven als de sjaals, met het ‘paisleymotief’, dat in deze periode bekend stond als palme of buteh. Dit laatste werd de standaard voor het Parijse kostuum, dat afbeelding 4 illustreert.  Op afbeelding 5 is bij een japon uit 1810 te zien hoe dit motief werd toegepast op empirejaponnen.

Afb. 4 Kasjmieren japon. Bron: Journal des Dames et des Modes, 1811.
Afb. 4 Kasjmieren japon. Bron: Journal des Dames et des Modes, 1811.

Afb. 5 Japon, 1810, bruikleen 1924, collectie Centraal Museum (4478). Zie database Modemuze.
Afb. 5 Japon, 1810, bruikleen 1924, collectie Centraal Museum (4478). Zie database Modemuze.

Door de exclusiviteit van kasjmier aan het begin van de 19e eeuw werden de sjaals een statussymbool: modieuze textiel van de gegoede burgerij. Ten tijde van het Eerste Franse keizerrijk (1804-1814) was een kasjmieren sjaal een gebruikelijk cadeau van de bruidegom aan de bruid, en in Nederland was het een cadeau van uitzonderlijke waarde.[6]

In 1805 ontwierp Joseph Jacquard een machine waarmee hij kasjmieren sjaals in grote aantallen kon produceren, bekend als het Jacquard-getouw. De machine werd al snel gebruikt in de textielfabrieken in de Schotse stad Paisley, waar producenten zich voornamelijk richtten op de grote vraag naar de kasjmieren sjaals en op grote schaal kopieën gingen produceren. Tegen 1870 waren de gloriedagen van de kasjmieren paisleysjaal voorbij: al voor 1 pond kon men een sjaal kopen, waardoor het exclusieve aura helemaal verdween.[7] Nu kon iedereen een ‘exotische’ sjaal dragen.

Paisley Power: hippies in de jaren 60

Het duurt bijna 100 jaar voordat de glorie van het paisleymotief weer massaal terugkeert in kledingstukken, dit keer door de jongeren over de hele wereld. De aantrekkingskracht van niet-Westerse muzikale en artistieke invloeden overheerst in de jaren 60. Hippe popsensaties als The Beatles, The Rolling Stones en The Jimi Hendriks Experience (zie afbeelding 6) absorbeerden deze invloeden en maakten spirituele reizen naar India. De zogenaamde ‘hippie-trail’ diende als voorbeeld voor veel jongeren, zoals de subcultuur de Beatniks, om op reis te gaan naar India en zich te laten inspireren door de filosofie en de mode uit dit ‘exotische land’.[8]

Afb. 6 Jimi Hendrix in Paisley.
Afb. 6 Jimi Hendrix in Paisley.

Carnaby Street in 1968. De straat stond vol met moderne en kleurrijke mensen en kleding. Het paisleymotief komt hier vaak voor; in winkels, op kleding en zelfs op auto’s. Bron: YouTube

Dichterbij huis vormde Carnaby Street in Londen het centrale punt waar de laatste paisleymode bemachtigd kon worden, zoals te zien is in bovenstaand YouTube-filmpje. John Stephen, bekend als ‘de koning van Carnaby Street’, is dé designer in de jaren 60 in Londen en is een van de ontwerpers die The Peacock Revolution heeft doen opkomen. Hierbij maakten hij en andere designers extravagante, levendige mannenkleding met gebruik van Indiase motieven zoals de originele buteh of het paisley.

Het paisley werd hier geassocieerd met rebellie: het was een statement van non-conformisme; een alternatieve stijl die sterk contrasteert met de sobere kledingstijl die op dat moment de standaard is.[9] De rebellerende jeugd was vooral bezig met zelfontplooiing en zich onderscheiden van de gevestigde orde. Door het dragen van prints zoals paisley werd dit ook visueel benadrukt.[10] Ook in Nederland raakten ontwerpers geïnspireerd door deze modeontwikkelingen, zoals de flamboyante couturiers Frank Govers (afb. 7) en Cargelli (afb. 8).[11] De Peacock Revolution kende tot het eind van de jaren 70 veel navolging, en heeft in de jaren 90 nog als modevoorbeeld voor de neo-hippies gediend.[12]

Afb. 7 Frank Govers, Zomerjurk, 1960-1970, schenking 1991, collectie Amsterdam Museum (KA 19129). Zie database Modemuze.
Afb. 7 Frank Govers, Zomerjurk, 1960-1970, schenking 1991, collectie Amsterdam Museum (KA 19129). Zie database Modemuze.

Afb. 8 Cargelli, jurken vrouwenkleding, 1965, schenking 1974, collectie Gemeentemuseum (0556596). Zie database Modemuze.
Afb. 8 Cargelli, jurken vrouwenkleding, 1965, schenking 1974, collectie Gemeentemuseum (0556596). Zie database Modemuze.

De ‘Gangs’ van Los Angeles: paisley als intimiderend motief

In een Amerika waar slavernij officieel is afgeschaft, maar rassenverschillen nog duidelijk worden benadrukt, hebben Afro-Amerikanen in de jaren 1960 haast geen mogelijkheden om zich bij een club of partij aan te sluiten. Afgezien van de politieke partij The Black Panther Party, was het Raymond Washington die in 1968 samen met vrienden een bende oprichtte waarbij Afro-Amerikanen uit Los Angeles zich konden aansluiten. Deze bende is vanaf 1969 bekend of zelfs berucht als de ‘Crips’ (afb. 9).  Met de opkomst van de bende ‘Bloods’ drie jaar later ontstaat er een grote concurrentiestrijd tussen deze twee bendes, die hen een flinke, veelal criminele reputatie bezorgt.[13] Zo zijn ze vaak betrokken in hevige schietpartijen en liquidaties.

Afb. 9 Foto van de leden uit de ‘Crips’ in Los Angeles.
Afb. 9 Foto van de leden uit de ‘Crips’ in Los Angeles.

Een van de eerste leden van de Crips, bekend als ‘Buddha’, is befaamd om zijn gebruik van de kleur blauw. Zo draagt hij blauwe Levi’s jeans, shirts en vooral de blauwe bandana met paisleymotieven. Hij overlijdt in 1973 en om hem te eren, dragen Crips-leden vanaf dit moment de blauwe bandana’s. Het wordt een vast onderdeel van de kleding van de Crips-bende.[14] Om zich te onderscheiden nemen de Bloods de kleur rood aan om zichzelf te identificeren en dragen vooral rode bandana’s. Het gebruik van het paisleymotief, in combinatie met een van deze kleuren, is vanaf dit moment een punt van herkenning voor de associatie met een bepaalde bende.  De paisley-motieven in de toegepaste kleur kunnen ook voorkomen op andere kledingstukken, zoals truien en broeken. Het verwijst naar het gevaar waartoe zij bereid zijn.[15]

Vanaf de jaren 90 worden de gekleurde bandana’s een modieus onderdeel in de Hip Hop-scene. Een aantal Hip Hop-artiesten, zoals Snoop Dogg en The Game, is onderdeel van een van deze  bendes en laten dit zien door de gekleurde bandana te dragen. Zij vertegenwoordigen zo hun bende, bijvoorbeeld in de videoclip hieronder ‘Gangbangin’ van Snoop Dogg en The Game. Maar andere niet-leden, zoals Tupac, dragen de bandana’s om de aura van het ‘gevaar’ te projecteren. De bandana’s komen nog steeds vaak voor in de outfits van de rappers in Hip Hop-scènes, bijvoorbeeld bij Nederlandse rapper Blink (afb. 9).

Snoop Dogg - Gangbangin' 101 ft. The Game.

Afb. 9 Witte Bandana met zwarte figuren, 2004-2007, collectie Rotterdam Museum (85540). Zie database Modemuze.
Afb. 9 Witte Bandana met zwarte figuren, 2004-2007, collectie Rotterdam Museum (85540). Zie database Modemuze.

Het toepassen van de gekleurde bandana’s met paisleymotieven wordt tegenwoordig ook vaak gedaan door gangbare kledingmerken, zoals The North Face, Adidas en Moschino. Zo maakt The North Face winterjassen met de blauwe en rode paisleybandanaprint en heeft Adidas in 2015 een hele collectie gemaakt geïnspireerd op zwarte en witte bandana’s. Moschino Resort liet zich ook inspireren door deze ‘street-look’, zoals te zien is op afbeelding 10. Het is een referentie aan een eeuwenoude geschiedenis van het gebruik van paisley, maar het creëert misschien niet het gewenste effect, wanneer je door de straten van ‘the City of ‘Angels’ loopt.

Afb. 10 Moschino Resort, rode paisley-jurk van zijde, 2015.
Afb. 10 Moschino Resort, rode paisley-jurk van zijde, 2015.

Literatuur

  • Covey, Herbert C., Crips and Bloods: A Guide to an American Subculture, Greenwood 2015.
  • Lévi-Strauss, M., Cashmere; a French Passion 1800-1880, Thames & Hudson (Londen) 2013.
  • Shatanawi, M., Modest, W., The Sixties: a Worldwide Happening, Lecturis (Amsterdam) 2015.
  • Steinberg, Shirley R., Priya Parmar, Birgit Richard, Contemporary Youth Culture: An International Encyclopedia, volume 2, ABC-CLIO 2005.
  • Williams, Stanley Tookie, Blue Rage, Black Redemption: A Memoir, Simon & Schuster 2007, pp. 91–92, 136.
  • ‘Tentoonstelling Frank Govers’, StadTiel.nl, 7-10-2015, <http://stadtiel.nl/lokaal/tentoonstelling-frank-govers-23898> [26-10-2016].
  • Documentaire: Crips and Bloods; Made in America, Stacy Peralta (regie), 2008.
 

[1] In deze blog houd ik de term ‘paisleymotief’ aan als overkoepelende term voor het motief dat ook wel bekend is als de buteh/buta in Noord-Iraanse/Indische context, ‘les palmes’ in Franse context en palmen in Nederlandse context. Belangrijk om aan te geven is dat de term ‘paisley’ pas in de periode na Bonaparte wordt aangehouden in bepaalde landen. Voor de leesbaarheid kies ik ervoor de term ‘paisleymotief’ aan te houden in relatie tot de herkenning van het motief, mét de kennis dat deze term natuurlijk niet is gebruikt in de Franse Empire-periode.

[2] M. Lévi-Strauss, Cashmere; A French Passion 1800-1880, p. 16.

[3] M. Lévi-Strauss, Cashmere; A French Passion 1800-1880, p. 24.

[4] M. Andrews, ‘Beyond the Fringe: Shawls of Paisley Design’, <http://www.victoriana.com/Shawls/paisley-shawl.html> [16 november 2016].

[5] M. Lévi-Strauss, Cashmere; A French Passion 1800-1880, p. 29.

[6] M. Lévi-Strauss, Cashmere; A French Passion 1800-1880, p. 31.

[7] M. Andrews, ‘Beyond the Fringe: Shawls of Paisley Design’, <http://www.victoriana.com/Shawls/paisley-shawl.html> [16 november 2016].

[8] M. Shatanawi en W. Modes, The Sixties: a Worldwide Happening, p. 26.

[9] ‘The History of the Paisley Symbol and Paisley Pattern’, <http://www.paisleypower.com/history-of-paisley> [26-10-2016].

[10] M. Shatanawi en W. Modes, The Sixties: a Worldwide Happening, p. 170.

[11] ‘Tentoonstelling Frank Govers’, StadTiel.nl, 7-10-2015, <http://stadtiel.nl/lokaal/tentoonstelling-frank-govers-23898> [26-10-2016].

[12] Shirley R. Steinberg, Priya Parmar, Birgit Richard, Contemporary Youth Culture: An International Encyclopedia, p. 28.

[13] Crips and Bloods; Made in America, Stacy Peralta (regie). (documentaire)

[14] Williams, Stanley Tookie, Blue Rage, Black Redemption: A Memoir, Simon & Schuster 2007, pp. 91–92, 136.

[15] Herbert C. Covey, Crips and Bloods: A Guide to an American Subculture, Greenwood 2015, p. 57.

Aanvullingen

Dit is erg leuk en interessant! Maar je hebt iets overgeslagen waar iedere Nederlander aan denkt, vooral bij die rode paisley-jurk uit 2015: de boerenzakdoek. Die op zijn beurt weer sterk lijkt op de bandana: een rode bandana IS feitelijk een boerenzakdoek - en ook die heb je in andere kleuren.
Boerenzakdoeken, niet altijd maar vaak met paisley-motieven, werden oa gemaakt door Vlisco (Helmond) vanaf c. 1900.
En nog iets: bandana's waren volgens mij in de 20ste eeuw gebruikelijk op het Amerikaanse platteland (cowboys), zonder 'gevaarljke' connotatie.

Bedankt voor de complimenten. Het was echter nooit mijn bedoeling geweest om een historisch overzicht te geven van objecten waar Paisley allemaal werd toegepast, want niet alleen de boeren en de cowboys droegen ook deze print. Het ging mij om drie (belangrijke) momenten in de afgelopen 200 jaar waarin Paisley door een grote groep gedragen werd en er bewust een bepaald statussymbool werd gecommuniceerd.
Bandana's waren al ver voor de 20ste eeuw gedragen door de cowboys. Het is onder andere Martha Washington, vrouw van George Washington, die bandanas heeft geïntroduceerd aan het Amerikaanse volk. Misschien een idee om in de toekomst over bandana's te bloggen?

Prachtig overzicht over de geschiedenis van Paisley. Mijn lieveling patroon!
Misschien nog een leuke aanvulling. In het Victoria and Albert Museum heb ik een Jacquard weefgetouw zien werken. Door het 'ponskaart' systeem kon veel goedkoper en sneller patronen geweven worden. Hierdoor zijn ook de Paisley patronen veranderd. Niet alleen meer langs de rand van een doek, maar over de het hele oppervlak. Dat is een belangrijke ontwikkeling. Succes met de site!

Doe een aanvulling

Vul deze informatie aan of geef een reactie

7
3
Auteur
Mode- en stijlonderzoeker en conservator in opleiding
Datum
23 november 2016