Het ooievaarborduurschaartje

Blog Modemuze Sterre Snijders. Verschillende borduurscharen aan een rekje in fourniturenzaak Jan de grote kleinvakman. Foto: Sterre Snijders.

Een borduurschaar in de vorm van een ooievaar; vandaag de dag zijn deze schaartjes overal te koop. De prijzen variëren van € 4 voor nieuwe, massaal geproduceerde schaartjes tot antieke exemplaren die wel € 795 kunnen kosten.

Dit ooievaarontwerp is interessant, omdat scharen doorgaans niet worden geassocieerd met ooievaars. Ja, de scharen maken een op- en neerwaartse beweging als ze worden gebruikt, wat de vleugels en de bek van een ooievaar ook kunnen doen. Verder lijkt er geen link tussen borduurwerk en ooievaars te zijn. Waarom staat er eigenlijk een ooievaar op die populaire borduurschaar afgebeeld?

Als uitgangspunt voor dit onderzoek is een schaartje uit eigen bezit genomen, dat ongeveer drie jaar geleden bij de fourniturenzaak Jan de grote kleinvakman op de Albert Cuyp-markt in Amsterdam is gekocht. Het is een klein schaartje van ongeveer 9,5 cm lang en 4,5 cm breed. Het snijvlak vormt de bek van de ooievaar en de pootjes van de vogel zijn gepositioneerd op de openingen waar de vingers in horen tijdens het knippen. Het schroefje dat de twee delen van de schaar bij elkaar houdt, verbeeld het oog van de ooievaar. De vorm van de schaar leent zich dus goed voor het ooievaarontwerp.

Afb. 1 Het ooievaarborduurschaartje. Foto: Premax.
Afb. 1 Het ooievaarborduurschaartje. Foto: Premax Shop.

De ‘geboorte’ van het ooievaarontwerp

Het ooievaarontwerp voor de schaar bestaat al lang. De oudste die gevonden is stamt uit de vroege negentiende eeuw. Deze schaar lijkt op een moderne schaar, maar wordt niet gebruikt om te knippen maar om te klemmen. De ‘messen’ hebben geen scherpe randen, maar zijn stomp of geribbeld. Deze messen zijn de bek van de vogel, de romp van de vogel omhuld doorgaans een miniatuur baby of vis – die alleen gezien kan worden als de klem wordt geopend – en de klem staat soms op twee schilpadden zodat de vogel individueel rechtop kan blijven staan (afb. 2).

Dit type object kan voor meerdere doeleinden gebruikt zijn. Het eerste is om een aanstaande geboorte aan te kondigen. Dat verklaart de ooievaar. Los van borduurscharen worden ooievaars sinds jaar en dag verbonden met het moederschap en pasgeborenen. De ooievaar levert de baby aan de moeder, zoals het verhaal gaat. Tegenwoordig komen we overal ooievaardecoraties tegen wanneer er een nieuw kindje geboren is. Wat minder bekend is, is dat de baby of vis in de buik van de ooievaar vruchtbaarheid symboliseert en de schildpadden symbool staan voor een lang leven.[1]

Bij de aankondiging van een geboorte werd de ooievaarklem op een schoorsteenmantel geplaatst om de zwangerschap van de vrouw des huizes te symboliseren. Anderen zeggen dat het object gebruikt zou worden als instrument om de navelstreng vast te klemmen, zodat het makkelijker zou zijn om de navelstreng door te knippen met een ander instrument. Het derde doeleinde van de ooievaar zou zijn voor het verschonen van de luiers van baby’s. De verzorger zou de luier niet aan hoeven raken met blote handen maar in plaats daarvan de klem gebruiken.[2]

Blog Modemuze Sterre Snijders. Afb. 2 Antieke ooievaarklem. Foto: Facebookpagina West Virginia Friends of Midwives.
Afb. 2 Antieke ooievaarklem. Foto: Facebookpagina West Virginia Friends of Midwives.

Het borduurschaartje en de ooievaar

Er circuleert een anekdote op het internet dat claimt dat de eerder genoemde klemmen en borduurschaartjes door elkaar gehaald zijn. De klemmen werden gevonden in manden van vroedvrouwen tussen hun borduurspullen. Deze locatie leidde ertoe dat de het object onbedoeld beschouwd werd als een borduurschaar in plaats van klem. Het gevolg hiervan is dat de borduurschaar hierna zo werd gemaakt dat het op het ooievaarontwerp van de klem leek.[3]

Er was bovendien, volgens auteur Gay Ann Rogers, vanaf het midden van de negentiende eeuw grote belangstelling voor gedetailleerd handwerkgereedschap. Dit draagt bij aan een verklaring voor figuratieve voorstellingen op deze instrumenten in het algemeen. Naast ooievaars werden er scharen ontworpen die op haantjes leken, vissen, krokodillen, mensen en ga zo maar door. [4]

Nostalgie als modegril

Tegenwoordig worden de meeste borduurschaartjes massaal geproduceerd. Er zijn nog steeds borduurschaartjes met haan- (afb. 3) en andere ontwerpen op de markt, maar de ooievaar lijkt het populairst. De schaar van afbeelding 1 is gekocht bij een lokale fourniturenzaak en kost € 7,95. Dit is echter niet de enige plaats waar borduurschaartjes met dit ontwerp worden verkocht. Euro- en souvenirwinkels zoals de Flying Tiger verkopen ze ook voor ongeveer € 4. Dat is goedkoop en waarschijnlijk dat daarom de messen niet erg scherp zijn en het scharniertje niet goed werkt. De duurste voorbeelden zijn te vinden in antiekwinkels en in online veilingwebsites zoals Catawiki. Die laatsten zijn overigens wel echt oude objecten.

Het feit dat dit ontwerp overal wordt verkocht geeft aan dat er meer mensen in zijn geïnteresseerd. Het wekt mogelijk een nostalgisch gevoel op. Hedendaagse gebruiksvoorwerpen zijn namelijk meestal minimalistischer wat betreft versiering. Design historicus Jonathan Woodham stelt dat vintage design wordt gebruikt voor marketingdoeleinden. Sommige producten met retro-ontwerpen zijn zelfs niet eens gebaseerd op echte ontwerpen uit het verleden. Het ouderwetse ontwerp zou het aantrekkelijker voor kopers maken.[5]  

Afb. 3 Haanborduurschaar. Foto: Premax.
Afb. 3 Haanborduurschaar. Foto: Premax Shop.

De link tussen ooievaars en borduurwerk is na dit geschiedenisonderzoek nog steeds niet helemaal duidelijk. Het ontwerp lijkt af te stammen van de klemmen die gebruikt worden rondom de komst of geboorte van een baby. Ook was er een rage in figuratieve instrumenten in de negentiende eeuw, waarbij het ooievaarontwerp een populair figuur was voor scharen. Dat die ooievaar tegenwoordig oververtegenwoordigd is onder de gedecoreerde borduurschaartjes, is (nog) niet te verklaren. Wel kan worden gesteld dat de ooievaardecoratie de schaar aantrekkelijker maakt dan een schaar zonder decoratie en zou op die manier de klant kunnen stimuleren de schaar te kopen. Dit zou de populariteit van het ontwerp vandaag de dag kunnen verklaren.

Bronnen

Catawiki, ‘46. Zilveren Luiertang in de Vorm van Ooievaar Staande op een Schildpad, Niekerk, Schoonhoven, 1972’ [21 maart 2016].

De Zilverkamer, ‘Royale Luiertang’ [21 maart 2016].

Kreinik, ‘Spring Scissors Sale and A Thing or Two About Storks…’, Kreinik Thread Blog, March 2012 [21 maart 2016].

Miniatuur Zilver, ‘Luiertang’ [21 maart 2016].

Premax, Premax. Textile Line. Premax [21 maart 2016].

Rogers, Gay Ann, An Illustrated History of Needlework Tools , London (John Murray) 1983.

Stork Sugar Snips’, Online Encyclopedia of Silver Marks, Hallmarks and Maker’s Marks, 16 August 2013 [21 maart 2016].

West Virginia Friends of Midwives, ‘Why Storks?’, Facebook, 19 January 2013 [21 maart 2016].

 

[1] De Zilverkamer, ‘Royale Luiertang’; Kreinik maart 2012; ‘Stork Sugar Snips’ 2013; West Virginia Friends of Midwives 19 januari 2013.

[2] De Zilverkamer, ‘Royale Luiertang’; Kreinik maart 2012; ‘Stork Sugar Snips’ 2013; West Virginia Friends of Midwives 19 januari 2013.

[3] Kreinik maart 2012; West Virginia Friends of Midwives 19 januari 2013.

[4] Rogers 1983, p. 115.

[5] Hoewel Woodham zich in zijn boek Twentieth Century Design (2002) richt op de twintigste eeuw, biedt hij een duidelijk materieel perspectief op nostalgie in ontwerppraktijken in het algemeen. Voor meer informatie over niet-historisch 'erfgoed' zie The Invention of Tradition (1992) van Eric O. Hobsbawm en Terence O. Ranger.

Aanvullingen

Dit verhaal vertelt iemand n.a.v. een ooievaarsschaartje op Collectors Weekly:

"Do you know the history of stork scissors ? They started out used by mid wives to cut umbilical cord. This would be a wealthy family that could buy them. They evolved over time as mid wives also used them to sew or embroidery while waiting for Mom to deliver and started using these and soon they became scissors for sewing. The very old ones are very sought after. The nose had more of a forceps nose to clamp down on cord."

http://www.collectorsweekly.com/stories/65603-j-a-henckels-stork-scissors

Doe een aanvulling

Vul deze informatie aan of geef een reactie

3
1
Auteur
MA Design Cultures, redactie Modemuze
Datum
21 maart 2016